หลายคนคงเคยได้ยินเรื่องราวของภาคตะวันออก ในหลายๆ แง่มุม เช่น เป็นภูมิภาคที่อุดมสมบูรณ์ด้วยทรัพยากรในด้านต่างๆ เป็นแหล่งท่องเที่ยวใกล้กรุงเทพฯ ที่อยู่ในทำเลที่ตั้งที่ดี เดินทางสะดวก เป็นภูมิภาคที่มีจังหวัดที่มี GDP สูงที่สุดในประเทศ
และเป็นแหล่งเครื่องยนต์ทางเศรษฐกิจของประเทศ
ซึ่งทำให้ภาคตะวันออกของเราเป็นภูมิภาคที่มีโรงงานอุตสาหกรรมตั้งอยู่มากที่สุด จึงไม่ใช่เรื่องน่าแปลกใจที่ภาคตะวันออกจะเป็นภูมิภาคที่โรงงานอุตสาหกรรมและกลุ่มบริษัทต่างๆ เลือกเข้ามาทำโครงการหรือกิจกรรม CSR สูงที่สุดในประเทศไทย โดยเฉพาะในจังหวัดชลบุรี จังหวัดระยอง และจังหวัดปราจีนบุรี
โดยกิจกรรม CSR ด้านสิ่งแวดล้อมเป็นกิจกรรม CSR ที่บรรดาโรงงานอุตสหกรรมและบริษัทนิยมทำกันมากที่สุด
แต่เนิ่นนานมาแล้วที่กิจกรรม CSR ในหลายรูปแบบของหลายๆ บริษัทนำไปสู่ผลเสียต่อสิ่งแวดล้อมและระบบนิเวศมากกว่าผลดี เนื่องจากความเข้าใจผิด หรือขาดความระมัดระวังมากพอในการทำกิจกรรม CSR ดังที่ผ่านมา
EPIGRAM ชวนไปดู CSR ด้านสิ่งแวดล้อมที่ยังเป็นความเข้าใจผิดและไม่ควรทำ รวมถึงผลเสียที่จะตามมาหากทำกิจจกรรม CSR เหล่านั้นโดยปราศจากความรู้ ความเข้าใจ รวมถึงความระมัดระวังที่เพียงพอ
ปลูกป่าแบบไม่เข้าใจป่า (ไม่ว่าจะป่าทั่วไปหรือป่าชายเลน)
การปลูกป่าและการปลูกป่าชายเลน แม้จะเป็นการปลูกเหมือนกัน แต่มีความแตกต่างกันเริ่มตั้งแต่ ระบบนิเวศของป่ากับป่าชายเลนที่ไม่เหมือนกัน โดยเฉพาะป่าชายเลนซึ่งมีความอ่อนไหวทางธรรมชาติและมีปัจจัยที่ส่งผลต่อการฟื้นฟูสูง นอกจากนั้นอย่างแรกที่เราต้องทำความเข้าใจก่อนคือ การที่มนุษย์เข้าไปปลูกต้นไม้ ไม่เท่ากับการปลูกป่า เช่นเดียวกันกับการเข้าไปปลูกต้นโกงกางก็ไม่เท่ากับการฟื้นฟูป่าชายเลนเช่นกัน อย่างที่สองที่เราต้องทำความเข้าใจต่อมา คือ การปลูกป่า การปลูกป่าชายเลน หรือถ้าจะเรียกให้ถูกคือการฟื้นฟูป่า/ป่าชายเลน สามารถทำได้หลายวิธี แต่ที่สำคัญที่สุดคือเราต้องเข้าใจลักษณะสภาพแวดล้อมเดิมของป่า และป่าชายเลนก่อน และจะต้องเข้าใจว่าสถานะของป่า/ป่าชายเลนแต่ละพื้นที่ต้องใช้วิธีใดในการฟื้นฟู โดยสิ่งที่ไม่ควรทำคือ
การเข้าไปปลูกป่า / ป่าชายเลน โดยไม่ศึกษาระบบนิเวศเดิม ไม่ศึกษาปัจจัยที่ส่งผลให้ป่า/ป่าชายเลนเสื่อมโทรม และไม่ประเมินสถานะเพื่อเลือกการฟื้นฟูที่เหมาะสมที่สุด
อาจจะก่อให้เกิด การปลูกพันธ์ุไม้ไม่ตรงกับชนิดป่า เช่น การที่นำไม้เบญจพรรณไปปลูกในป่าดิบชื้น หรือการปลูกต้นโกงกางซึ่งไม่ใช่ไม้เบิกนำ ในป่าชายเลน ส่งผลให้ต้นโกงกางเหล่านั้นตายและเข้าสู่กระบวกการย่อนสลาย ที่ทำให้เกิดการปล่อยก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์และก๊าซมีเทนสู่บรรยากาศ หรือการปลูกพันธุ์ไม้ป่าชายเลนในบริเวณที่ไม่เคยเป็นป่าชายเลนมาก่อน ซึ่งจะกลายเป็นการแทรกแซงระบบนิเวศแย่งถิ่นอาศัยดั้งเดิมของสัตว์ ทำให้สิ่งมีชีวิตย้ายถิ่นอาศัยอย่างผิดธรรมชาติ
การเข้าไปปลูกป่า/ป่าชายเลนโดยไม่มีความร่วมมือกับชุมชนโดยรอบ เพราะการปลูกใหม่หรือการฟื้นฟูก็ไม่อาจเทียบเท่าการอนุรักษ์พื้นที่เดิมไว้ ดังนั้นการเข้าไปปลูกใหม่และการฟื้นฟูควรมีการแบ่งขอบเขตของพื้นที่ให้ชัดเจน โดยปัจจัยสำคัญที่จะทำให้การฟื้นฟูสำเร็จ คือ ชุมชนโดยรอบจะต้องมีส่วนร่วม ไม่รุกล้ำเข้าไปในเขตที่กำลังฟื้นฟู
การที่เข้าไปปลูกป่า/ป่าชายเลนโดยไม่คำนึงถึงชนิด จำนวน การกระจายตัว ลำดับชั้นและช่วงเวลาที่เหมาะสมต่อการเติบโตของพืช
เช่น การเข้าไปปลูกพืชเชิงเดี่ยว หรือการปลูกพืชผสมแต่เฉพาะเจาะจงชนิดพันธ์ุ การที่นำพืชพันธ์ุต่างถิ่นเข้ามาปลูกการนำต้นไม้เข้ามาปลูกก่อนช่วงเวลาที่เหมาะสม การนำต้นไม้ที่มีอายุไล่เลี่ยกันไปเข้าไปปลูกในป่ามากเกินไป
ซึ่งอาจจะส่งผลเสียต่อระบบนิเวศในระยะยาว เนื่องจากป่าส่วนใหญ่ สามารถฟื้นคืนสภาพด้วยตัวเองได้ การที่มนุษย์เข้าไปปลูกต้นไม้ อาจเป็นการแทรกแซงกระบวนการฟื้นฟูตัวเองของ ธรรมชาติ เพราะเมล็ดพันธุ์ด้ังเดิมในป่าจะถูกต้นไม้ที่มนุษย์ปลูกแก่ง แย่งที่อยู่อาศัยและธาตุอาหารส่งผลให้เมล็ดเหล่านั้นไม่สามารถเติบโตได้
การปลูกป่าโดยการยิงเมล็ดพันธ์ุจากหนังสติ๊กหรือการโปรยจากเครื่องบิน
จะทำให้เมล็ดพันธ์ุจํานวนหนึ่งงอก และเติบโตในพื้นที่ที่ไม่ควรอยู่แล้วแย่งชิงอาหารจากพืชดั้งเดิม ส่วนเมล็ดพันธ์ุที่เหลือจากการงอกก้จะตกเกลื่อนพื้น กลายเป็นอาหารของสัตว์กินพืชบางชนิดจนกลายเป็นไปเปลี่ยนพฤติกรรมของสัตว์กินพื้ชเหล่านั้น
การนำพันธุ์ไม้ที่เกิดจากการเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อเข้าไปปลูกร่วมกับพันธุ์ไม้เดิม
ที่เติบโตตามธรรมชาติ ทำให้ความหลากหลายทางพันธุกรรมต่ำลง ส่งผลให้ประชากรของพืชชนิดนั้นอ่อนแอลงหรืออาจสูญเสีย เอกลักษณ์ทางพันธุกรรมโดยไม่สามารถฟื้นฟูกลับมาได้ใหม่
การไม่รับผิดชอบต่อวัสดุอุปกรณ์ที่ช่วยในการปลูกป่า/ป่าชายเลน
ไม่ว่าจะเป็นการสร้างแนวรั้วไม้ไผ่เพื่อปกป้องต้นโกงกางจากคลื่นลมและทำให้ต้นกล้ามีโอกาสรอดชีวิตมากขึ้น แต่แนวรั้วไม้ไผ่ก็อาจจะทำให้สัตว์บางชนิดหลงเข้ามาติดอยู่ในแนวรั้ว นอกจากนั้นรั้วไม้ไผ่มีอายุการใช้งานไม่เกิน 5 ปี เมื่อเกิดการผุพังรั้วไม้ไผ่เหล่านั้นก้จะกลายเป็นเศษไม้ที่สร้างความเสียหายต่อต้นอ่อนของพืชป่าชายเลนที่กำลังเติบโต
ซึ่งสามารถสรุปได้ว่าการฟื้นฟูป่า/ป่าชายเลนโดยไม่ถูกวิธีสามารถทำให้ความหลากหลายของสิ่งมีชีวิต โครงสร้างของป่า ความสมบูรณ์แข็งแรงและช่วงวัยของพืชน้อยกว่าป่าธรรมชาติ ดั้งนั้นการฟื้นฟูป่า/ป่าชายเลนหากเป็นไปได้ควรพิจารณาการฟื้นฟูโดยวิธีธรรมชาติก่อน โดยเรามีหน้าที่เพียงแค่หาวิธีป้องกันไม่ให้ป่าถูกบุกรุกทําลายซํ้า หรืออาจช่วยเพียงกําจัดชนิดพันธุ์ต่างถิ่นไม่ให้เข้ามารุกรานป่าที่กําลังฟื้นตัว
สร้างฝายแบบไม่เข้าใจระบบนิเวศในน้ำ
หลังจากความเข้าใจผิดมาตลอดหลายสิบปี ทุกวันนี้ก็เริ่มมีผลจากการศึกษาทางวิทยาศาสตร์พบว่าแท้จริงแล้วการสร้างฝาย เขื่อนหรือโครงสร้างทางวิศวกรรมใดๆ ซึ่งขวางการไหลของน้ำหรือทำลายวัฏจักรของน้ำไม่ได้ช่วยกักเก็บน้ำ
ให้มนุษย์ และที่สำคัญการสร้างฝายไม่ว่าจะเป็นฝายจากวัสดุธรรมชาติ หรือฝายที่ใช่วัสดุธรรมชาติล้วนส่งผลกระทบต่อระบบนิเวศไม่ต่างกัน
การสร้างฝายผิดที่ผิดทาง
จากความจริงที่ว่า ไม่ว่าการสร้างฝายแบบไหนก็ส่งผลกระทบต่อธรรมชาติไม่ว่าทางใดทางหนึ่งแต่การสร้างฝายที่ผิดที่ผิดทางจนไปขวางทางไหลของน้ำอาจส่งผลกระทบมากกว่าแค่ระบบนิเวศแต่หมายรวมถึงต่อวัฏจักรของน้ำและการหมุนเวียนตะกอนด้วย โดยการสร้างฝายจะทำให้ระดับน้ำที่ด้านหน้าฝายสูงขึ้นแล้วเอ่อท่วมพืชพรรณริมฝั่งลำธาร หากนานวันเข้าตะกอนที่ถูกดักไว้รวมถึงเศษใบไม้ต่างๆ ก็จะเริ่มเน่าเสีย ทำให้แห่งน้ำนั้นกลายเป็นแหล่งน้ำที่เสียและเป็นที่ฟักตัวของพยาธิ นอกจากนั้นการสร้างฝายยังขัดขวางการเดินทางไปยังบริเวณต้นน้ำและปลายน้ำของสัตว์ที่อาศัยในลำธาร และทำให้แหล่งน้ำท้ายฝายเหือดแห้งไป
การสร้างฝายด้วยวัสดุไม่ธรรมชาติ
ผลกระทบที่มากกว่าการสร้างฝายที่ขัดขวางการไหลของน้ำและการหมุนเวียนตะกอน มาจากการสร้างฝายด้วยวัสดุที่ไม่ใช่ธรรมชาติ เช่น ฝายยางรถยนตร์ ฝายกระสอบทราย เนื่องจากกระสอบทรายเป็นพลาสติกที่สามารถเปื่อยย่อยกลายเป็นไมโครพลาสติก กับนาโนพลาสติกตกค้างในน้ำและหากสัตว์น้ำ หรือคนมากินมาใช้น้ำที่มีส่งปนเปื้อนเหล่านั้น คนและสัตว์ก็จะได้รับสารปนเปื้อนด้วย นอกจากนี้ดินหรือทรายที่นำมาใส่กระสอบอาจจะเป็นตัวช่วยแพร่กระจายของเมล็ดพืชต่างถิ่นให้เข้ามารบกวนระบบนิเวศเดิมด้วย
การทำฝายชั่วคราว
คือ การนำหินหรือถุงทรายไปจนถึงวัสดุต่างๆ มาเรียงต่อกันเพื่อปิดกั้น กักเก็บไม่ให้น้ำไหลต่อไป สามารถพิจารณาทำได้ในกรณีที่เป็นพื้นที่ป่าธรรมชาติที่มีคนเข้าไปอาศัยแต่จำเป็นจะต้องรื้อให้เรียบร้อยก่อนฤดูน้ำหลากเพราะสุดท้ายหากฝายชั่วคราวมีคุณภาพไม่ดีเมื่อฤดูฝนเวียนมาถึง ฝายจะต้องปะทะกับมวลน้ำมหาศาล ฝายอาจจะแตกเพราะรับน้้หนักไม่ไหว ตะกอนจะทะลักทลายลงมาด้านล่างกลายเป็นภัยพิบัติดินถล่มสร้างความเสียหายให้กับผู้คนข้างล่างฝาย
การทำฝายถาวร
คือการสร้างโครงสร้าง หรือการเทคอนกรีต ฝายถาวรจะส่งผลกระทบหากเวลาผ่านไปหลายปีโดยที่ฝายยังไม่พังทลายลงมา ตะกอนที่ปกติแล้วจะไหลจากต้นน้ำไปยังปลายน้ำจะตกทับถมอยู่ที่พื้นลำธารจนลำธารตื้นเขิน ทำให้ความหลากหลายทางชีวภาพลดลงและกักเก็บน้ำได้น้อยลง การที่ตะกอนถูกดักจับเอาไว้ที่ต้นน้ำลำธารมากขึ้นก็เท่ากับว่าตะกอนที่ไหลลงสู่แม่น้ำกับชายหาดจะมีปริมาณน้อยลง ตลิ่งแม่น้ำและพื้นที่ริมทะเลจึงอยู่ในภาวะขาดแคลนตะกอนผลที่ตามมาคือเกิดการกัดเซาะตลิ่งแม่น้ำและชายฝั่งทะเล
ปล่อยสัตว์แบบไม่เข้าใจวิถีชีวิตของสัตว์และระบบนิเวศที่ปล่อย
เป็นอีกหนึ่งโครงการ CSR ที่ได้รับความนิยม โดยสำหรับความตะวันออกโครงการปล่อยสัตว์ที่ได้รับความนิยมได้แก่ โครงการปล่อยสัตว์ทะเลทั้งเพื่ออนุรักษ์และเพื่อฟื้นฟูแหล่งประมง แต่โครงการปล่อยสัตว์ก็จำเป็นต้องมีข้อระวังที่ละเอียดอ่อนไม่ต่างกับโครงการอื่นๆ เช่น
การปล่อยชนิดพันธ์ุต่างถิ่น
คือ การปล่อยสัตว์ที่อยู่คนละสัตว์ภูมิศาสตร์และเขตการกระจายพันธุ์ตามธรรมชาติมายังพื้นที่แห่งใหม่ ซึ่งถ้าหากสัตว์ต่างถิ่นนั้นสามารถปรับตัวเข้ากับระบบนิเวศใหม่และขยายพันธุ์ตามธรรมชาติได้เองก็อาจจะเข้าไปรุกรานและแย่งแหล่งอาหารและถิ่นที่อยู่อาศัยของสิ่งมีชีวิตเดิม พร้อมทั้งทำลายสมดุลในระบบนิเวศจนเกิดการเปลี่ยนแปลงอย่างกะทันหัน เช่น ป ลาชะโด”จากมาเลเซีย- อินโดนีเซีย ปลาอัลลิเกเตอร์การ์” หรือ “ปลาจระเข้” ถิ่นกำเนิดในสหรัฐ
การปล่อยสัตว์มากเกินขีดความสามารถในการรับรองของพื้นที่
ระบบนิเวศในแต่ละพื้นที่ก็มีขีดความสามารถในการรองรับที่จำกัด ดังนั้นการปล่อยสัตว์เพิ่มจะทำให้จำนวนประชากรสัตว์มีมากเกินไปและกลายเป็นการทำลายสมดุลดั้งเดิมของระบบนิเวศ ท้ายที่สุดแล้วระบบนิเวศอาจไม่หลงเหลือสัตว์ที่แข็งแรง เพราะอาจขาดแคลนอาหาร พื้นที่อยู่อาศัยไม่เพียงพอ ไม่สามารถสืบพันธุ์ได้ บางครั้งอาจเลวร้ายจนถึงขั้นทำให้ระบบนิเวศล่มสลายได้เลย
การปล่อยผิดวิธี ปล่อยสัตว์ไม่เหมาะสมกับสภาพแวดล้อม
การปล่อยชนิดสัตว์ไม่ตรงกับบริบทที่สัตว์เหล่านั้นสามารถเอาชีวิตรอดได้ หรือ ปล่อยสัตว์ลงสู่สภาพแวดล้อมที่ไม่พร้อม เช่น แหล่งน้ำที่ขุ่น ไม่มีการไหลเวียน จนน้ำเกิดเน่าเสีย หรือการปล่อยชนิดพันธุ์ผิดกับแหล่งอาศัย
ปล่อยสัตว์ที่เป็นโรคหรือสุขภาพไม่ดีไปรวมกับสัตว์ในธรรมชาติ
ปล่อยสัตว์ที่เป็นโรคหรือสุขภาพไม่ดีไปรวมกับสัตว์ในธรรมชาติ นั้นอาจจะทำให้เกิดการแพร่ระบาดไปยังสัตว์ที่ปกติในฝูง จนเกิดเป็นดรคระบาดครั้งใหญ่ และอาจลุกลามข้ามสายพันธ์ุได้
ปลูกปะการังหรือหญ้าทะเลแบบไม่เข้าใจระบบนิเวศทางทะเล
ปะการังและหญ้าทะเลต่างเป็นระบบนิเวศทางทะเล โดยหัวใจของการฟื้นฟูแนวปะการัง และการฟื้นฟูแหล่งหญ้าทะเลก่อนที่จะไปถึงการปลูกประการัง /หญ้าทะเล คือ การค้นหาสาเหตุที่ทําให้ระบบนิเวศปะการัง หรือแหล่งหญ้าทะเลเสื่อมโทรมและหยุดยั้งที่ต้นเหตุนั้น เพื่อไม่ให้ทั้งการปลูกปะการังและการปลูกหญ้าทะเลสูญเปล่า
ระบบนิเวศแนวปะการังและแหล่งหญ้าทะเลที่เสื่อมโทรมส่วนใหญ่จะสามารถฟื้นตัวได้เองตามธรรมชาติ เว้นแต่เกิดผลกระทบจนสภาพพื้นที่เดิมไม่เหมาะสมต่อการเติบโตของปะการังและหญ้าทะเลอีกต่อไป ดังนั้นการย้ายปลูกปะการังจึงควรเป็นทางเลือกสุดท้ายในการฟื้นฟูแนวปะการัง ในขณะที่การปลูกหญ้าทะเลก็เหมาะเฉพาะเพื่อฟื้นฟูแหล่งหญ้าทะเลขนาดเล็กเท่านั้น และต้องมั่นใจว่าแหล่งปลูกมีสภาพแวดล้อมเอื้อต่อการเจริญเติบโตของปะการังและหญ้าทะเล โดยข้อควรระวังในการปลูกปะการังและหญ้าทะเลหลักๆ ได้แก่
การปลูกปะการังและปลูกหญ้าทะเลในพื้นที่ที่ไม่ควรปลูก
เช่น การเลือกปลูกปะการังผิดชนิด อย่างการเอาปะการังชายฝั่งไปปลูกในน้ำลึก การเลือกชนิดปะการังที่มีถิ่นอาศัยในทะเลอันดามันมาปลูกในอ่าวไทยหรือการปลูกปะการังที่ไม่เคยพบในพื้นที่มาก่อน หรือเลือกปลูกในบริเวณที่มีการก่อสร้างหรือมีกระแสน้ำที่รุนแรงไป
ในส่วนของการปลูกหญ้าทะเล ไม่ควรปลูกหญ้าทะเลในพื้นที่ที่ใกล้แหล่งชุมชน ใกล้แหล่งท่องเที่ยวที่ได้รับการรบกวนง่าย หรือเลือกปลูกหญ้าทะเลที่ระดับความลึกที่แสงแดดส่องไม่ถึง หรือการปลูกหญ้าทะเลในพื้นที่ที่ไม่มีระบบนิเวศแหล่งหญ้าทะเลมาก่อน เพราะการปลูกปะการังและหญ้าทะเลในพื้นที่ที่ไม่เหมาะสม นอกจากจะทำให้ปะการังและหญ้าทะเลตายแล้วอาจส่งผลกระทบต่อระบบนิเวศอื่น เช่น ระบบนิเวศชายฝั่ง ระบบนิเวศแนวปะการัง และระบบนิเวศหาดทราย
ส่วนข้อควรระวังเฉพาะสำหรับการปลูกปะการังได้แก่
ไม่ควรย้ายปะการรังที่มีความสามารถในการเจริญเติบโตต่ำ
จากการศึกษาพบว่ามีเพียงปะการังไม่กี่ชนิด เช่น ปะการังเขากวาง ที่มีความสามารถในการเจริญเติบโตและปรับตัวให้ มีความทนทานต่อการย้าย
ไม่ควรย้ายปลูกปะการังแบบตัดแบ่งทั้งโคโลนี
คือ ไม่ควรหัก แบ่ง แยก นำกิ่งปะการังที่ได้มาไปปลูกเพราะ วิธีนี้จะทำให้ปะการังขนาดเล็กที่แบ่งออกมามีอัตราการรอดต่ำ อีกทั้งการตัดแบ่งกิ่งก้านปะการังเพื่อขยายพันธุ์แบบไม่อาศัยเพศจะทำให้ระบบนิเวศปลายทางมีความหลากหลายทางพันธุกรรมต่ำ เพิ่มความเสี่ยงต่อการตายพร้อมกันเมื่อเผชิญกับสภาพแวดล้อมที่ไม่เหมาะสม
ไม่ควรย้ายปะการังสภาพดีมาทั้งโคโลนี
เพราะการย้ายปะการังโตเต็มวัยที่พร้อมปล่อยเซลล์สืบพันธุ์มาไว้ในบริเวณที่ต้องการฟื้นฟูโดยไม่ระมัดระวัง หรือจำนวนมากเกินไปอาจทำให้เกิดผลเสียต่อแนวปะการังต้นทาง
ไม่ควรย้ายปะการังเพียงชนิดใดชนิดหนึ่ง
เพราะจะทำให้สังคมปะการังที่เกิดขึ้นใหม่ประกอบด้วยปะการังที่ทำการย้ายมาเพียงชนิดเดียว แตกต่างกับแนวปะการังที่มีอยู่ตามธรรมชาติ ซึ่งจะมีปะการังหลายชนิดขึ้นอยู่ปะปนกันก่อให้เกิดเป็นสังคมปะการังที่ซับซ้อน
ส่วนข้อควรระวังเฉพาะสำหรับการปลูกหญ้าทะเล ได้แก่
เลือกปลูกหญ้าทะเลในช่วงเวลาและฤดูกาลทีไม่เหมาะสม
ช่วงเวลาที่เหมาะสมสำหรับปลูกหญ้าทะเลคือช่วงเวลาที่ระดับน้ำทะเลขึ้นสูง จนทำให้พื้นท้องทะเลที่จะปลูกหญ้าทะเลไม่โดนแดดนานเกินไป และหญ้าทะเลที่ปลูกใหม่จะไม่ถูกคลื่นลมกัดเซาะ โดยช่วงเวลาที่เหมาะสมสำหรับการปลูกหญ้าทะเลในทะเลอ่าวไทยฝั่งตะวันตก คือ ระหว่างเดือนกุมภาพันธ์ถึงสิงหาคม ส่วนอ่าวไทยฝั่งตะวันออกและฝั่งทะเลอันดามันคือระหว่างเดือนตุลาคมถึงเดือนมีนาคม
การย้ายปลูกหญ้าทะเลจำนวนมาก
การย้ายปลูกหญ้าทะเลจำนวนมากหรือการขุดถอนหญ้าทะเลจำนวนมากจากแหล่งพันธุ์หญ้าทะเลตามธรรมชาติที่สมบูรณ์จนอาจสร้างผลกระทบต่อแหล่งพันธุ์เดิม และอาจทำให้เกิดการสูญเสียหญ้าทะเลที่ขุดถอนมา เนื่องจากสภาพแวดล้อมอาจไม่เหมาะสม
อ้างอิง
คู่มือซีเอสอาร์ด้านสิ่งแวดล้อมฉบับนักนิเวศ โดย บริษัท ป่าสาละ จำกัด
https://www.facebook.com/environman.th/photos/a.1757249537736819/2804509203010842/?type=3
https://www.seub.or.th/bloging/knowledge/2024-17/
https://mgronline.com/science/detail/9590000042168
https://www.facebook.com/HeyhaPrasawit/posts/2562520837309185/
https://www.springnews.co.th/keep-the-world/sustainable/840975
https://home.maefahluang.org/17700721/dontletthemgo
