สำหรับจักรวาลหลอน ย่อมมีผีดาวเด่น ผีซุปตาร์ที่เป็นที่รู้จักและครองพื้นที่หลอนสร้างความหวาดผวาให้คนไทยมาตลอด เช่น ผีปอบ ผีกระสือ ผีกระหัง ผีเปรต ถ้าเปรียบเทียบแล้วผีเหล่านี้คือ ดาวค้างนรกที่อยู่คู่วงการหลอนของประเทศไทยมาช้านาน
แต่จักรวาลผีของไทยกว้างไกลกว่านั้น โดยเฉพาะผีท้องถิ่นที่คนเหนือ คนอีสาน คนใต้คงเถียงขาดใจว่าที่พื้นที่ของตัวเองก็มีผีประจำถิ่นที่เป็นที่รู้จักอยู่ไม่น้อย เช่น ผีกะ ผีโขมด ผีกองกอย ผีม้าบอง ผีญาเงาะและอีกสารพัดผี ที่มีชื่อเสียงระดับไมโครอินฟลูเอนเซอร์
แต่ผีประจำถิ่นภาคตะวันออกกลับไม่ค่อยเป็นที่รู้จักเท่าไหร่นัก ทั้งๆ ที่ผีกับชุมชนเป็นของคู่กัน และผีคือสิ่งสะท้อนวัฒนธรรม ความเชื่อของคนในพื้นที่ไปด้วย ดังนั้นเนื่องในโอกาสวันปล่อยผีนี้ เราเลยขอพาทุกคนไปรู้จักกับผีของภาคตะวันออกที่อาจถูกลืม หรือเหมือนโดนโกสต์เองอยู่ตลอดเวลา แม้ว่าจะเป็นผีก็ตาม
ความเชื่อเรื่องผีกับสังคมไทย
‘ผี’ ตามความหมายของพจนานุกรมอาจหมายถึง สิ่งที่ตามปกติแล้วมนุษย์มองไม่เห็น และสัมผัสไม่ได้ แต่เชื่อว่ามีจริงและอาจปรากฏรูปร่างให้เห็นได้ในบางขณะ มีทั้งที่ให้คุณ หรือโทษ และอีกนัยหนึ่งเราอาจใช้เรียกคนที่ตายไปแล้ว
แต่นอกจากความหมายตามพจนานุกรม สังคมไทยยังมีความผูกพันกับผีมาอย่างยาวนานตามความเชื่อที่มีรากฐานมาจากศาสนาพุทธ ศาสนาฮินดู พราหมณ์ และสิ่งลี้ลับเหนือธรรมชาติหรือที่ทำให้เรารู้สึกกลัว ซึ่งความเชื่อและความกลัวเหล่านั้นก่อให้เกิดพิธีกรรม สร้างกรอบของวัฒนธรรม ประเพณี หรือแม้กระทั่งกลายเป็นกฎรักษาความเป็นระเบียบเรียบร้อยทางสังคมหรือชุมชนใดชุมชนหนึ่ง ทั้งยังสร้างความเป็นอันหนึ่งอันเดียว สร้างสังคม และความเป็นพวกเดียวกันจากความเชื่อที่หล่อหลอมแบบเดียวกันมา
ดังนั้นความเชื่อเรื่องผีกับคนไทยจึงเป็นสิ่งที่แยกจากกันไม่ขาด
ผีท้องถิ่น สะท้อนอะไร
ผีมักถูกมองว่าเป็นสัญลักษณ์ของความหวาดกลัว ความลึกลับ การเชื่อมโยงระหว่างความเป็นและความตาย แต่เหนืออื่นใดผีถูกใช้เป็นสิ่งแทนอำนาจเหนือธรรมชาติที่มนุษย์ไม่สามารถเข้าใจได้ ซึ่งในประเทศไทยที่มีความแตกต่างกันทั้งทางด้านภูมิประเทศ ถิ่นที่อยู่อาศัย ทรัพยากรธรรมชาติ เชื้อชาติ ศาสนา ทำให้เรามีทั้งความหลากหลายและการซ้อนทับกันของความเชื่อ ที่เฉพาะตัวไม่เว้นแม้แต่ในเรื่องของผี ดังปรากฎให้เห็นผีท้องถิ่นแบ่งตามภูมิภาคได้มากมาย
นอกจากนั้นเรื่องผียังถูกถ่ายทอดผ่านเรื่องเล่า ตำนาน วรรณกรรม บางครั้งกลายเป็นจุดเริ่มต้น หรือสร้างเรื่องราวเฉพาะตัวให้กับบางชุมชน
จึงอาจกล่าวได้ว่า ผีและวิญญาณท้องถิ่นสะท้อนถึงการเชื่อมโยงวิถีชีวิตระหว่างคนกับคน คนกับชุมชน และคนกับธรรมชาติ รวมถึงสะท้อนถึงความเชื่อ พิธีกรรม ประเพณีและวัฒนธรรมของชุมชนในท้องถิ่นนั้นๆ มากไปกว่านั้นยังกลายเป็นเรื่องราวที่สร้างประวัติศาสตร์ของชุมชนด้วย
ทำเนียบผีภาคตะวันออก
อยากที่กล่าวไปว่าผีในภาคตะวันออกถูกกลืนหายไปกับความเป็นสมัยใหม่ที่พยายามเข้ามาในพื้นที่ภาคตะวันออก อย่างไรก็ตามหากเราย้อนกลับไปยังเรื่องราวของผีท้องถิ่นที่ถูกส่งต่อมาเป็นทอดๆ เรื่องเหล่านี้ก็ช่วยสะท้อนประวัติศาสตร์ชุมชน และภาพวิถีชีวิตของคนตะวันออกก่อนอุตสาหกรรมเข้ามาได้ดีเช่นเดียวกัน ซึ่งผีในพื้นที่ภาคตะวันออกที่อยากชวนรู้จัก นั่นก็คือ
ผีหิ้ง ผีโรง
เป็นอีกสองผีที่มักจะมาพร้อมกันเสมอและเป็นความเชื่อที่มาจากพิธีกรรมของชาวชอง แต่คราวนี้เป็นชาวชองในพื้นที่จังหวัดจันทบุรี ผีหิ้ง ผีโรง กล่าวคือ ผีบรรพบุรุษของชาวชอง
โดยเมื่อผู้อาวุโสในชุมชน หรือผู้สูงอายุในครอบครัวจากโลกนี้ไปแล้วทุกบ้านของชาวชองจะมีหิ้งเคารพผู้อาวุธโสหรือผู้สูงอายุคนนั้นบนบ้าน และจะถูกยกมาทำพิธีเมื่อถึงเวลารวมญาติในแต่ละปี กลายเป็น ประเพณีการไหว้ผีหิ้งผีโรง ซึ่งจะออกมาในรูปแบบของการเซ่นไหว้ด้วยบายศรี ของไหว้ครู อาหารคาวหวาน เหล้าขาว มีหมอพิธี มีร่างทรง จากนั้นผีบรรพบุรุษก็จะเข้ามาที่ร่างทรงและจะปรากฎลักษณะท่าทางบาง
อย่างหรือพฤติกรรมที่สื่อถึงผีบรรพบุรุษที่ได้จากโลกนี้ไปแล้ว ดังนั้นรูปร่างลักษณะที่ปรากฎจึงเป็นเพียงลักษณะของผู้เป็นร่างทรงนั่นเอง
ประเพณีการไหว้ผีหิ้งผีโรง มีจุดมุ่งหมายเพื่อสื่อสารกับบรรพบุรุษ ถามถึงสารทุกข์ สุขดิบทั้งของคนที่ยังมีชีวิตอยู่และคนที่เสียชีวิตไปแล้ว อาจกล่าวได้ว่าเป็นพิธีที่ทำให้เกิดการรวมญาติ
นอกจากนี้ยังมีความเชื่อว่าหากคนชองครอบครัวหรือตระกูลใดที่มีการเล่นผีหิ้งผีโรงเป็นประจำทุกปีแล้วจะทำให้มีความสุข ร่ำรวย ประเพณีนี้จะมีการละเล่นในเวลากลางวัน ครอบครัวหนึ่งหรือตระกูลหนึ่งจะทำพิธีเล่นเพียงปีละครั้ง โดยจะเล่นในช่วงเดือนสี่ถึงเดือนหกไทย
ผีลอบ
ผีลอบเป็นอีกหนึ่งผีที่ไม่ปรากฎลักษณะชัดเจนเช่นกัน โดยคาดว่าจะหมายถึงวิญญาณ พลังงานเหนือธรรมชาติ หรือภูตผีใดๆ ก็ตามที่อยู่ในพื้นที่นั้น ณ ตอนที่มีการละเล่นผีลอบขึ้น โดยความเชื่อของผีลอบมาจากการละเล่นพื้นบ้านในยามค่ำคืน ของช่วงสงกรานต์ของชาวชลบุรี โดยเฉพาะในพื้นที่ตำบลบางพระ อำเภอศรีราชา, ตำบลแสนสถข, ตำบลบ้านปึก อำเภอเมืองชลบุรี, ตำบลห้วยใหญ่ อำเภอบางละมุง
การเล่นผีลอบนิยมเล่นในลานบ้านหรือลานหมู่บ้าน โดยจะนำเครื่องเซ่นวางกองบนใบตอง เอาสากตำข้าววาง 2 ข้างเครื่องเซ่น ปักธูปสามดอกเรียงเป็นแถว นำไม้คานสอดลอบแล้วเอาทะนานสวมหัวลอบเอาไว้ ให้หญิงสาว 2 คน นั่นบนสากคนละอัน เอามือจับลอบ คนอื่นๆ ก็ล้อมวงร้องเพลงเชิญผีลอบ เมื่อผีเข้าลอบก็จะเหวี่ยงไปเหยี่ยงมา ถ้าใครล้อเลียนผีลอบจะไล่ตีคนนั้นเป็นที่สนุกสนาน ถ้าเอามือแหย่ที่ช่องระหว่างซี่ลอบ ผีลอบก็จะออกไป
ผีกรู
ตามความเชื่อของชาวไทยเชื้อสายเชมรในอรัญประเทศ จังหวัดสระแก้วเชื่อว่า ครูหรือกรู ในภาษาเขมร คือ สิ่งศักดิ์สิทธิ์ที่ประจำบุคคลนั้น หรือบ้างก็ว่าเป็นวิญญาณของบรรพบุรุษที่ยังคงวนเวียนอยู่เพื่อคอยปกป้องดูแลลูกหลานของตนให้อยู่เย็นเป็นสุข ตามความเชื่อนี้ชาวเขมรจึงมีความเคารพและไม่ล่วงเกินต่อกันและกัน เนื่องจากเกรงว่าจะเป็นการทำผิดต่อกรูซึ่งเป็นสิ่งศักดิ์สิทธิ์ของบุคคลอื่น
รวมถึงมีความเคารพยำเกรงต่อบรรพบุรุษที่ล่วงลับไปแล้ว และมีจารีตการปฏิบัติที่แสดงออกถึงการระลึกถึงบุญคุณบรรพบุรุษอยู่เสมอ เช่น ก่อนการประกอบพิธีกรรมทุกอย่างของชาวเขมร ต้องมีการเซ่นไหว้เพื่อบอกล่าวต่อบรรพบุรุษที่ล่วงลับไปแล้วก่อน
ผีสุ่ม
การเล่นผีสุ่มเป็นความเชื่อของชาวตำบลหัวถนน อำเภอพนัสนิคม จังหวัดชลบุรี และที่อื่นๆ นิยมเล่นในระหว่างเทศกาลสงกรานต์ที่ลานบ้านยามราตรี โดยจะให้คน 1-3 คน จะเป็นหญิงหรือชายก็ได้ผูกตาแล้วมานั่นบนครกคว่ำ จุดธูป 3 ดอก เอาสุ่มและข้องใส่ปลาผูกไว้ที่เอวคนทรงคนอื่น ๆ ล้มวงร้องเพลงเชิญผี คนทรงจะวิ่งเอาสุ่มครอบปลาที่คนรอบ ๆ โดย โดยสมมติท่อนไม้แทนปลา คนทรงจะจับปลาอย่างรวดเร็ว ถ้าปลาวิ่งหนี ทำให้เกิดความสนุกสนาน ถ้าให้ผีออกต้องเอามือขยี้หูทั้งสองข้าง และแก้ผ้าผูกตากออก
ผีลิงลม
การเข้าผีลิงลมเป็นการละเล่นทรงเจ้าเข้าผีในเทศกาลสงกรานต์ของคนตะวันออก ดังปรากฎให้เห็นในจังหวัดชลบุรีและตราด การเข้าผีลิงลมจะใช้ผู้ชายเป็นคนทรง เป็นการทรงเจ้าที่สนุกมากกว่าการทรงเจ้าแบบอื่น เพราะผีลิงลมชอบไต่เสาบ้าน ดังนั้นก่อนเข้าทรงจะต้องผูกเชือกล่ามคนทรงไว้ก่อน
การเล่นผีลิงลม จะให้คนทรงนั่งบนครก จุดธูปเชิญเจ้า แล้วมีลูกคู่ร้องเพลงเคาะไม้เป็นจังหวะ เนื้อร้อง ดังนี้
“ลิงลมเอย มาอมข้าวพอง
เด็กน้อยทั้งสอง มาทัดดอกจิก
พญานกพริก พญานกเขา
อมเบี้ยอมข้าว มาเข้าลิงลม”
หลังจากร้องกลับไปกลับมาจนคนทรงตัวสั่นทำท่าเหมือนลิง คนที่อยู่รอบๆ ก็จะเล่นหยอกล้อ แสดงว่าผีลิงเข้าทรงแล้ว ถ้าผีลิงทำท่าจะเข้าไปทำร้ายคน พี่เลี้ยงต้องดึงเชือกไว้ และถ้าจะให้ผีลิงออกต้องตะโกนเรียกชื่อที่หู
การเล่นผีลิงลมของแต่ละท้องถิ่นจะมีวิธีปฏิบัติที่แตกต่างกันออกไป ขึ้นอยู่กับประเพณีของทิ้งถิ่นนั้นๆ เช่น การนั่งของคนทรง ทางจังหวัดชลบุรีจะให้คนทรงนั่งยองๆ กับพื้นดิน จังหวัดตราดจะให้คนทรงคุกเข่าหมอบกับพื้นดินหันหน้าไปทางทิศตะวันตก
นอกจากลิงลมแล้ว ยังมีสัตว์ประเภทอื่นๆ ด้วย เช่น ผีอึ่งอ่าง พบที่ ชลบุรี ตราด หรือ ผีควาย ผีช้าง ผีจระเข้ พบได้ที่ ตราด
ผีขมุก
ผีขมุกคือ ผีบรรพบุรุษหรือผีเรือน ชาวกะซอง เรียกว่า ผีสมุก หรือ ผีขมุก เป็นผีที่ประจำอยู่กับผู้หญิงและสืบทอดทางผู้หญิงจากรุ่นสู่รุ่น โดยมีภาชนะไว้ใส่ลูกปัด แหวน อัญมณี ข้าวเปลือกไว้บนหัวนอนของผู้อาวุโสสูงสุดในบ้าน เพื่อให้คุ้มครองเรือนที่ตนอยู่ จะมีการเชิญร่วมพิธีสำคัญคือพิธีกินผีเรือน หรือพิธีแต่งงานของลูกสาวหรือหลานสาวในบ้าน
ชาวบ้านยังเชื่อว่าหากหนุ่มสาวที่ยังไม่แต่งงานอยู่ด้วยกันตามลำพังในห้องนอน จะเป็นการผิดผี ถ้าหากผิดผีจำเป็นต้องมีการทำพิธีขอขมาลาโทษ เพราะจะป่วยไข้ได้ ผีร้าย ชาวกะซองเรียกว่า ผีแม่มด ชาวบ้านเชื่อว่าเป็นวิญญาณที่สามารถทำให้เกิดเภทภัยได้ หากมีการทำให้ไม่พอใจอาจเจ็บป่วยได้
ผีกระด้ง
การเล่นผีกระด้งของพื้นที่ชลบุรีเป็นการอนุรักษ์และสืบทอดต่อๆกันมา โดยจะมีการเล่นในช่วงเทศกาลสงกรานต์หลังจากการแห่แม่ศรีสิ้นสุดลง
วิธีการเล่นคือ ให้คนสองคนที่เป็นตัวแทนในการถือกระด้งนั่งข้างครกโดยใช้เท้าเหยียบสาก ก่อนจับขอบกระด้งไว้ แล้วจุดธูป 1 ดอกเชิญสิ่งเหนือธรรมชาติ หรือผีเข้าสิงสู่กระด้ง จากนั้นร้องเพลงเชิญผีให้เข้าสิงสู่กระด้ง เมื่อผีกระด้งเข้าสิงกระด้งแล้ว กระด้งจะมีการสั่นและเอียงไปมาเพื่อกลิ้งไข่ที่ถูกกะลาครอบไว้ให้ไปตกยังมือพี่เลี้ยง หลังจากไข่ตกลงมือพี่เลี้ยง พี่เลี้ยงก็จะนำไข่ไปซ่อนไว้กับคนอื่น เพื่อให้กระด้งนั้นตามหาให้พบ หลังจากที่ไข่ตกแล้ว ผีกระด้งจะพาผู้ถือกระด้งสองคนแกว่งไปหาของที่ถูกซ่อนไว้ เมื่อผีกระด้งทราบว่าของหรือไข่ที่นำไปซ่อนอยู่กับผู้ใด ผีกระด้งก็จะพาผู้ถือกระด้งไปเคาะที่คนผู้นั้น จึงถือเป็นการสิ้นสุดการเล่นผีกระด้ง
