ปลูกป่าลดโลกร้อน ปล่อยปลาเพื่ออนุรักษ์ ทำฝายชะลอน้ำเพื่อสร้างความอุดมสมบูรณ์ หลายคนน่าจะเคยได้ยินสารพัดแคมเปญจากกิจกรรมขององค์กรหลายๆ แห่ง โดยเฉพาะในภาคตะวันออก
ภาคตะวันออกของประเทศไทยไม่ใช่เพียงแค่ดินแดนแห่งการพัฒนาเศรษฐกิจที่รุ่งโรจน์ แต่ยังเป็นเสมือนสายเลือดหลักที่หล่อเลี้ยงอนาคตของประเทศ โดยเฉพาะในพื้นที่แถบชลบุรีหรือระยอง ที่เป็นดุจสวรรค์ของนักลงทุนและแหล่งรวมโรงงานอุตสาหกรรมมากมาย ซึ่งนำมาสู่ความมุ่งมั่นในการทำโครงการ CSR เพื่อสิ่งแวดล้อมอย่างต่อเนื่อง
แต่รู้หรือไม่ ภาพสวยงามของโครงการ CSR ที่หลายพื้นที่โฆษณาตัวเองว่ายั่งยืน บางครั้งอาจกลายเป็นดาบสองคม เมื่อขาดความเข้าใจอย่างแท้จริงนำมาซึ่งผลกระทบที่ไม่คาดคิด
บทความนี้จะพาคุณสำรวจลึกลงไปในมุมที่หลายคนอาจมองข้าม เพื่อตามหาเบื้องหลังภาพสวยงามของภาคอุตสาหกรรม ว่าท้ายที่สุดแล้วโครงการที่อยากช่วยสังคม สุดท้ายสร้างผลกระทบอะไรทิ้งไว้บ้าง
CSR ที่ยั่งยืนเป็นแบบใดห์?
เมื่ออุตสาหกรรมเติบโต ธุรกิจรุ่งเรือง แต่สิ่งแวดล้อมก็เจ็บตัวไปด้วย
ในภาคตะวันออกที่มีการเติบโตด้านอุตสาหกรรมสูงสุดในประเทศไทยทำให้มีกิจกรรม CSR ด้านสิ่งแวดล้อมเยอะจนนับไม่หวาดไม่ไหว แต่เคยสงสัยไหมว่าทั้งๆ ที่มีกิจกรรม CSR เต็มไปหมดแต่ทำไมปัญหาสิ่งแวดล้อมก็ยังแก้ไม่ตกสักที?
ก่อนอื่นก็ต้องมาทำความรู้จัก CSR (Corporate Social Responsibility) หรือความรับผิดชอบต่อสังคมขององค์กรกันก่อน โดย CSR คือ แนวทางที่ธุรกิจอยากสร้างผลดีให้กับสังคมและสิ่งแวดล้อม นอกเหนือจากการทำกำไร
การทำ CSR สามารถทำได้หลายรูปแบบ เช่น การบริจาคเงินหรือการสร้างเครือข่ายในชุมชน แต่ในภาคตะวันออก โดยเฉพาะพื้นที่จังหวัดระยองและชลบุรี ซึ่งเป็นศูนย์กลางอุตสาหกรรมขนาดใหญ่ มักจะเน้นกิจกรรม CSR ด้านสิ่งแวดล้อมอย่างเข้มข้น เราจึงจะเห็นกิจกรรม เช่น การปลูกป่า การทำฝาย หรือการปล่อยปลาอยู่บ่อยครั้ง ซึ่งการกระทำเหล่านี้ ธุรกิจหรือภาคอุตสาหกรรม ‘เชื่อ’ ว่าสามารถมีส่วนร่วมในการดูแลโลก และสร้างอนาคตที่ยั่งยืนได้
ยังไงก็ตาม ภาพของ CSR จะถูกมองว่าเป็นแนวทางที่ดีมาตลอด แต่ท้ายที่สุดแล้วกิจกรรมบางอย่างอาจมีผลกระทบบางอย่างที่เราคาดไม่ถึง
ตั้งแต่ปี พ.ศ.2535 ถือเป็นจุดเริ่มต้นของการพัฒนาด้านอุตสาหกรรมของภาคตะวันออก โดยเริ่มจาก Eastern Seabord ก่อนจะรับไม้ต่อสู่ EEC (Eastern Economic Corrido) ที่มุ่งเน้นทั้งการดึงดูดการลงทุนและการพัฒนาอุตสาหกรรมในพื้นที่ภาคตะวันออก โดยมีเป้าหมายเพื่อสร้างงาน เพิ่มขีดความสามารถทางการแข่งขัน และพัฒนาอุตสาหกรรมที่ก้าวหน้า
สิ่งเหล่านี้ทำให้ภาคอุตสาหกรรมได้เข้ามามีบทบาทสำคัญในการพัฒนาเศรษฐกิจของภาคตะวันออก โดยสามารถสร้างงานและรายได้ให้กับกลุ่มอาชีพต่างๆ และช่วยขับเคลื่อนนวัตกรรมและเทคโนโลยีไปพร้อมๆ กัน
แต่เหรียญอีกด้านของการพัฒนาอุตสาหกรรมยังสร้างผลกระทบเชิงลบต่อสิ่งแวดล้อม สังคม และวิถีชีวิตเป็นอย่างมาก
“อุตสาหกรรมในพื้นที่จังหวัดระยองร้ายแรงมาก มีมลพิษทางอากาศและน้ำ ระยองนี่ถือได้ว่าเป็นขุมนรกของคนระยองเลยทีเดียว และมีเรื่องไฟไหม้ที่ผ่านมาทำให้สารพิษต่าง ๆ ไหลลงสู่ทะเล แล้วอย่างนี้ชาวระยองจะอยู่อย่างไร” เสียงสะท้อนจาก บุญธรรม รุจิวงศ์ ประธานกลุ่มอนุรักษ์ประมงพื้นบ้านเนินฆ้อ ผู้มีถิ่นฐานบ้านเกิดอยู่ที่จังหวัดระยอง หนึ่งในพื้นที่อุตสาหกรรมหลักอันเป็นกระดูกสันหลังของ EEC
พฤติกรรมของภาคอุตสาหกรรมที่สร้างผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมอย่างที่พบเห็นได้ตามสื่อ เช่นเหตุการณ์น้ำมันดิบ 45,000 ลิตร ของบริษัท สตาร์ ปิโตรเลียม รีไฟน์นิ่ง จำกัด (มหาชน) หรือ SPRC รั่วไหลในทะเล เมื่อปี พ.ศ.2566 ที่ผ่านมา หรือข่าวการถมทะเลบริเวณมาบตาพุด เพื่อสร้างท่าเรือรองรับการขนส่งก๊าซธรรมชาติเหลวเฟสใหม่ โดยไม่ได้คำนึงถึงการสูญเสียที่อยู่อาศัยของสัตว์น้ำและการเปลี่ยนแปลงระบบนิเวศ
ยังไม่รวมไปถึงรายงานการปล่อยก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์ จากการใช้ผลิตพลังงานในปี พ.ศ.2566 ของสำนักงานนโยบายและแผนพลังงาน (สนพ.) พบว่ามีสัดส่วนการปล่อยก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์อยู่ที่ 243.6 ล้านตัน
ภาพความเสียหายต่อสิ่งแวดล้อมนี้ ทำให้ธุรกิจและภาคอุตสาหกรรมขนาดใหญ่มักเลือกดำเนินการ CSR ที่เป็นการเลือกแก้ปัญหาสิ่งแวดล้อม แต่กิจกรรม CSR เหล่านั้น สุดท้ายแล้วอาจเป็นการแก้ปัญหาที่ปลายเหตุ
จากคำพูดของ มานพ สนิท ผู้ประสานงานเครือข่ายชายฝั่งบูรพา 5 จังหวัดภาคตะวันออกและคอยขับเคลื่อนเรื่องทรัพยากรและสิ่งแวดล้อมในพื้นที่ว่า
“CSR มันอยู่กับเรามาค่อนข้างนานและเป็นมาตรฐานของอุตสาหกรรมที่จะต้องตั้งทุนทางสังคม CSR ไว้ เพราะถ้าเรามองย้อนกลับไป ผู้ก่อผลกระทบ ผู้ก่อมลพิษปลดปล่อยคาร์บอนปลดปล่อยก๊าซเรือนกระจกต่างๆ ในภาคอุตสาหกรรมก็ต้องมีส่วนในการรับผิดชอบเรื่องนี้”
“แต่แค่ CSR เล็กๆ น้อยๆ ไม่ได้ทำให้ฐานทรัพยากรฟื้นฟูกลับมาจากสภาพที่มันเสียหาย การชดเชยหรือการเยียวโดยใช้ CSR มาหนุนชุมชนมันไม่ได้ตอบโจทย์แผนการฟื้นฟูแบบนี้”
จากปัญหาสิ่งแวดล้อมที่เกิดขึ้นในภาคตะวันออก ทำให้ชวนตั้งคำถามกับการทำ CSR ของภาคอุตสาหกรรมที่ดูเหมือนจะใส่ใจสิ่งแวดล้อมว่ามันช่วยแก้ปัญหาจริงๆ หรือแค่ทำให้ภาพลักษณ์ดีขึ้นเท่านั้น?
แล้วอย่างนี้ CSR ควรมีหน้าตาเป็นอย่างไร ?
ฟื้นฟู หรือ ทำลาย
CSR หรือที่เราเรียกกันว่าความรับผิดชอบต่อสังคมขององค์กร ทุกวันนี้กลายเป็นเหมือนแฟชั่นที่บริษัทใหญ่ๆ ต้องทำกันไปตามกระแส เพราะว่า CSR ไม่ใช่ข้อบังคับตามกฎหมาย แต่เป็นการกระทำด้วยความสมัครใจขององค์กรที่แสดงถึงความรับผิดชอบต่อสังคมและสิ่งแวดล้อม
หลายองค์กร โดยเฉพาะธุรกิจขนาดใหญ่ ถือว่า CSR ‘เป็นธรรมเนียมปฏิบัติ’ เนื่องจากธุรกิจได้รับแรงสนับสนุนจากสังคม และการใช้ทรัพยากรธรรมชาติ เช่น น้ำ ไฟฟ้า และวัสดุต่างๆ การจัดกิจกรรม CSR จึงเป็นการตอบแทนและส่งเสริมภาพลักษณ์ที่ดีต่อองค์กร โดยเฉพาะเมื่อสังคม และผู้บริโภคยุคใหม่ให้ความสำคัญกับประเด็นสิ่งแวดล้อม ซึ่งอาจส่งผลต่อการเลือกสนับสนุนแบรนด์ต่าง ๆ
นอกเหนือจากนี้ CSR ในอีกนัยยะหนึ่งยังถูกใช้เพื่อสร้างความชอบธรรมให้กับองค์กร และเป็นกลยุทธ์การตลาดเพื่อจูงใจให้ผู้บริโภคเชื่อว่าการบริโภคผลิตภัณฑ์จากธุรกิจเหล่านี้เป็นการรักษ์โลก ซึ่งพฤติกรรมนี้เรียกว่า การ “ฟอกเขียว” (greenwashing) ที่เน้นประชาสัมพันธ์ว่าองค์กรใส่ใจสิ่งแวดล้อมมากกว่าการลงมือทำเพื่อแก้ปัญหาจริงๆ เช่น บริษัทพลังงานบางแห่ง มักโฆษณาโครงการปลูกป่าหรือใช้พลังงานทดแทน แต่ยังคงขุดเจาะน้ำมันและพัฒนาเชื้อเพลิงฟอสซิล หรือ บริษัทน้ำดื่มหลายแห่งอ้างว่าบรรจุภัณฑ์เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม แต่ความจริงยังใช้พลาสติกในการผลิต และมีเพียงส่วนน้อยเท่านั้นที่สามารถรีไซเคิลได้ เป็นต้น
หลายองค์กรใช้งบประมาณจำนวนมากในการประชาสัมพันธ์กิจกรรม CSR โดยไม่ได้มีการแสดงผลลัพธ์ในระยะยาวที่ส่งผลต่อความยั่งยืน ซึ่งเป็นแค่เหตุการณ์ชั่วคราว การกระทำเช่นนี้จึงเป็นเพียงการสร้างภาพลักษณ์เท่านั้น
ในขณะเดียวกัน ภาครัฐก็มีความพยายามในการจูงใจภาคเอกชนให้ทำโครงการ CSR ผ่านแนวคิด “คาร์บอนเครดิต” (Carbon Credit) ซึ่งเป็นแนวทางจูงใจให้ภาคเอกชนลดหรือทดแทนการปล่อยก๊าซคาร์บอนในโรงงานอุตสาหกรรม บริษัทที่สามารถลดหรือกำจัดการปล่อยก๊าซคาร์บอนได้จะได้รับคาร์บอนเครดิต ซึ่งสามารถซื้อขายได้เพื่อหลีกเลี่ยงการถูกลงโทษตามมาตรการด้านสิ่งแวดล้อม
ความพยายามในการจูงใจภาคเอกชนนี้ อ้างอิงจากบทสัมภาษณ์ของ ศิริธัญญ์ ไพโรจน์บริบูรณ์ ผู้อำนวยการองค์การบริหารจัดการก๊าซเรือนกระจก (องค์การมหาชน) กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม (ทส.) จากบทความเรื่อง ‘คาร์บอนเครดิต’ CSR ในมิติสิ่งแวดล้อม ของกรมวิทยาศาสตร์บริการ กล่าวว่า
“ผมไม่อยากให้มองเรื่องของการได้เม็ดเงินกลับมา นั่นถือเป็นผลพลอยได้ แต่อยากให้มองในมุมของการทำ CSR ที่ผู้ผลิตจะได้ ไม่เพียงแค่การลดการปล่อยคาร์บอน ที่ช่วยลดภาวะโลกร้อน และการช่วยประหยัดพลังงานแล้ว แต่ยังเป็นการช่วยให้สิ่งแวดล้อมที่อยู่รอบโรงงานดีขึ้น นั่นหมายถึงการอยู่ร่วมกันของทั้งผู้ผลิตและชุมชน ซึ่งมีตัวอย่างหลายบริษัทที่ยื่นเรื่องเข้ามาเพื่อขอทำคาร์บอนเครดิต”
จึงบ่งชี้ให้เห็นถึงความเชื่อมั่นของภาครัฐที่เชื่อว่า คาร์บอนเครดิตจะสามารถ ‘จูงใจ’ ให้ภาคอุตสาหกรรมใช้แนวทางดังกล่าวเป็นทางเลือกหนึ่งในการเยียวยาสิ่งแวดล้อมและยังเชื่อว่าเป็นแนวทางที่ช่วยให้ทุกภาคส่วนได้รับผลประโยชน์ นำมาสู่การยอมรับจากภาคประชาชน
แต่ท้ายที่สุดแล้ว แม้แต่คาร์บอนเครดิต ก็เป็นเพียงเกมหนึ่งของธุรกิจกับธรรมาภิบาลในการดูแลสิ่งแวดล้อม
ในปัจจุบันมีหลายบริษัทเลือกที่จะทำ CSR ด้านสิ่งแวดล้อมเพื่อผลประโยชน์ทางคาร์บอนเครดิต เช่น บริษัทหนึ่งในพื้นที่ภาคตะวันออก พยายามปลูกป่าตั้งแต่ปี พ.ศ.2537 จนถึงปี พ.ศ.2545 แล้วเสร็จ 1 ล้านกว่าไร่
ซึ่งทางบริษัทแจ้งว่าป่าที่พวกเขาสร้าง สามารถดูดซับคาร์บอนไดออกไซด์ได้เฉลี่ย 2.14 ล้านตัน/ปี และสามารถคิดเป็นมูลค่าผลประโยชน์จากป่ากว่า 280 ล้านบาท/ปี ในขณะที่บริษัทดังกล่าวเพียงบริษัทเดียวกลับปล่อยก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์ถึงปีละประมาณ 11.6 ล้านตัน/ปี
ประกอบกับผลการศึกษาทางนิเวศวิทยาจากหนังสือ Anti-Greenwash CSR คู่มือซีเอสอาร์ด้านสิ่งแวดล้อมฉบับนักนิเวศ โดยบริษัท ป่าสาละ จำกัด พบว่า ต้นไม้ที่ถูกนำไปปลูกโดยไม่พิจารณาศักยภาพในการฟื้นฟูตัวเองของป่าจะเติบโตได้ไม่ดีนัก ส่วนใหญ่เหี่ยวแห้งล้มตายเมื่อเวลาผ่านไปไม่นาน ถือเป็นการแทรกแซงการทำงานของธรรมชาติ และกลับกลายเป็นสาเหตุทำให้ความหลากหลายทางชีวภาพของระบบนิเวศลดลงอีกด้วย
โดยการปลูกป่าต้องคำนึงผลกระทบทางระบบนิเวศที่ค่อนข้างซับซ้อน หากไม่รอบคอบก็อาจจะส่งผลเสียต่อป่า เช่น การปลูกต้นไม้พันธุ์ต่างถิ่นอาจทำให้สิ่งแวดล้อมเสียสมดุล แต่หากเราลองย้อนกลับไปดูโครงการ CSR ปลูกป่าต่างๆ จะเห็นว่าในหลายบริษัทเลือกที่จะปลูกต้นโกงกาง โดยให้เหตุผลว่าต้นโกงกาง สามารถดูดซับคาร์บอนได้มากกว่าต้นไม้ชนิดอื่น
แต่ในความเป็นจริงการปลูกต้นโกงกางโดยไม่ได้คำนึงถึงความเหมาะสมในการปลูก จำนวน ระยะเวลา หรือปัจจัยทางธรรมชาติ อาจเป็นการกระตุ้นให้ต้นโกงกางสร้างผลเสียมากกว่าผลดี เช่น การสร้างมลภาวะทางอากาศจากละอองเกสร หรือต้นไม้อาจปล่อยสารพิษออกมายับยั้งการเจริญเติบโตหรือทำลายพืชต้นอื่นที่ขึ้นอยู่รอบข้างโดยสิ้นเชิง เพราะแม้ต้นโกงกางจะเป็นไม้เด่นของป่าชายเลน แต่ความเป็นจริงป่าชายเลนไม่ได้มีเพียงแค่ต้นโกงกางเพียงอย่างเดียว พื้นที่ป่าจำเป็นต้องอุดมไปด้วยพืชนานาชนิด เพื่อให้ระบบนิเวศสมดุลมากที่สุด ประกอบกับป่านั้นมีกลไกที่ฟื้นฟูตัวเองได้ตามธรรมชาติได้ดีอยู่แล้ว จึงไม่ควรรบกวนกระบวนการการฟื้นฟูของป่า
หากดูจากสถิติกิจกรรมซีเอสอาร์ด้านสิ่งแวดล้อมของบริษัทในไทยช่วงปี พ.ศ.2562 ถึง พ.ศ.2566 พบว่า ในบรรดารูปแบบการทำ CSR ด้านสิ่งแวดล้อมมีการปลูกป่ามากถึง 43% และยังไม่นับรวมรูปแบบอื่น ๆ อีก เช่น การปล่อยสัตว์น้ำที่ไม่ได้คำนึงถึงสภาพแวดล้อมที่จำเป็นต่อการดำรงชีวิตของสัตว์น้ำ หรือการปลูกหญ้าทะเลในสภาพแวดล้อมที่ไม่เหมาะสมหรือมีการใช้วัสดุไม่เหมาะสม โดยมีเสียงของมานพที่ช่วยยืนยันอีกเสียงว่า
“การเอา CSR เข้ามา เช่น ปลูกป่า ป่าชายเลน มันไม่ค่อยได้ผล เพราะการศึกษาการปลูกพืชฟื้นพื้นที่ทางนิเวศ ทาง CSR ไม่ค่อยลึกเรื่องของฤดูกาลปลูก เรื่องของน้ำจืดน้ำเค็ม ซึ่งองค์ความรู้พวกนี้ชาวบ้านมีมากกว่าเรื่องการปลูกแล้วก็ดูแลให้มันอยู่รอด เป็นพื้นที่ของการดูดซับ การกันคลื่นการกัดเซาะ เพราะฉะนั้นการทำ CSR ทำให้เห็นว่ามันไม่ตรงต่อความต้องการ ไม่เข้ากับตัวระบบนิเวศที่มันเสียหายไป”
นอกจากนี้หลายภาคส่วนมองว่าปัญหาสิ่งแวดล้อมเป็นเรื่องไกลตัว อีกทั้งความเข้าใจเรื่อง CSR ยังไม่เพียงพอ ภาคเอกชนเองยังคงมอง CSR เป็นทางเลือก เน้นประโยชน์ส่วนตนและภาพลักษณ์มากกว่าผลกระทบเชิงบวกต่อสิ่งแวดล้อม ทั้งยังไม่มีแรงกดดันทางกฎหมายหรือสังคม ที่จะช่วยตรวจสอบการทำ CSR
ทุกวันนี้การทำ CSR จึงขึ้นอยู่กับความเข้มแข็งของชุมชนและภาครัฐในพื้นที่ ที่จะเห็นความสำคัญของทรัพยากรและช่วยกันชี้แนะ CSR ที่ถูกต้อง
เมื่อการช่วยเหลือกลายเป็นภัยต่อสิ่งแวดล้อม
ท่ามกลางช่วงเวลาที่ทั้งโลกกำลังเผชิญกับภาวะโลกร้อน และการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศที่เกิดจากการปลดปล่อยก๊าซเรือนกระจกอย่างมหาศาลจากกิจกรรมของมนุษย์ โดยเฉพาะภาคอุตสาหกรรม ส่งผลให้อุณหภูมิโลกเพิ่มสูงขึ้น และเกิดปัญหาด้านสิ่งแวดล้อมตามมา เพื่อรับมือกับวิกฤตนี้ รัฐบาลจึงพยายามผลักดันให้ภาคเอกชนแสดงความรับผิดชอบต่อสังคม และนั่นทำให้ CSR อาจจะยังมีส่วนร่วมในการดูแลสิ่งแวดล้อมได้
แต่ว่าเมื่อ CSR ถูกใช้ในทางที่ไม่ถูกต้องหรือมุ่งเน้นเพียงการสร้างภาพลักษณ์ อาจทำให้สิ่งแวดล้อมถูกทำลายมากกว่าจะได้รับการฟื้นฟู หลายองค์กรอาจจัดกิจกรรมที่ดูเหมือนจะเป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม แต่แท้จริงแล้วกลับไม่ได้แก้ปัญหาที่ต้นเหตุ เช่น การปลูกต้นไม้หรือทำกิจกรรมระยะสั้นเพื่อสร้างภาพบวก โดยที่ไม่เคยกลับไปดูต้นไม้ที่เคยปลูก หรือพลาสติกจากการปลูกยังคงถูกทิ้งไว้ในพื้นที่ปลูกป่า มากไปกว่านั้นคือการที่ท้ายที่สุดแล้วกระบวนการผลิตหรือธุรกิจหลักยังคงก่อให้เกิดมลพิษ
CSR ที่ขาดความเข้าใจสิ่งแวดล้อม กลายเป็นการสร้างปัญหาให้หนักขึ้น และส่งผลให้สิ่งแวดล้อมเสียหายมากขึ้น ยกตัวอย่างเช่นในพื้นที่ของบุญธรรมมีการเข้ามาทำ CSR จากเหตุการณ์น้ำมันรั่ว โดยมีการปล่อยลูกปูลูกปลา ทั้งทำซั้งเชือกบ้านปลา ซึ่งบุญธรรมเล่าว่า
“ถึงจะมีการทำ CSR แต่ก็ทำไม่ถูกจุด ปูปลาทำซั้งเชือกที่ปล่อยไป คุณรู้หรือไม่ว่ามันเกิดหรือไม่เกิด น้ำทะเลมันเสียแล้ว ต่อให้เพิ่มเติมสัตว์น้ำลงไปแต่ไม่ได้มีการสำรวจจัดเก็บคราบน้ำมัน ปล่อยไปเท่าไหร่ก็ไม่เกิด ผมเพาะเองยังไม่เกิดเลย”
บุญธรรมสะท้อนให้เห็นถึงความเป็นจริงที่เกิดขึ้น ทั้งยังเสริมอีกว่า
“ตัวป่าชายเลนที่มาปลูกใบไม้ที่ร่วงหล่นลงไปไปเป็นแพลงก์ตอนของสัตว์ตัวเล็กที่กิน พวกลูกปูลูกกุ้งอาศัยแพลงก์ตอนกินให้เจริญเติบโต ปลูกป่าดีแต่สัตว์น้ำไม่มี ต่อให้มีพื้นที่อาศัยแต่ไม่มีสัตว์น้ำมันก็เท่านั้น เมื่อก่อนกุ้งขาวเต็มหมด เดี๋ยวนี้หาไม่ได้เลย เพราะถ้าทะเลสมบูรณ์ ป่าไม้สมบูรณ์ สัตว์มันก็จะเกิด”
สุดท้ายแล้ว CSR อาจเป็นเพียงการแย่งซีนกันและกันโดยไม่ได้คำนึงถึงผลที่เกิดขึ้นกับพื้นที่จริงๆ
ไกลแค่ไหนคือใกล้ : เส้นทางสู่ความยั่งยืน
กว่าจะถึง ‘ความยั่งยืน’ ที่เราพูดกันบ่อยๆ เรื่องนี้อาจไม่ใช่แค่เรื่องของการปลูกต้นไม้แล้วรอให้มันโต
“กระบวนการ CSR มักจะมาทำให้เห็นว่าปลูกเสร็จแล้ว เป็นงานที่ทำแค่อีเวนต์แล้วจบไป เรื่องกระบวนการดูแลหรือว่าสร้างกระบวนการการเข้ามามีส่วนร่วมของชุมชนให้เข้ามามีส่วนในการดูแลหรือจัดการระบบพื้นที่เขตอนุรักษ์พันธุ์สัตว์น้ำ รวมถึงภัยพิบัติที่เกิดขึ้นจากธรรมชาติกลับไม่มีเลย”
เสียงของมานพ สะท้อนถึงปัญหาและผลกระทบที่เกิดขึ้นจากการทำ CSR ด้านสิ่งแวดล้อมของภาคอุตสาหกรรม แน่นอนว่าสุดท้ายแล้วก็อาจนำมาซึ่งผลกระทบที่เกิดขึ้นกับมนุษย์เช่นกัน
มานพยังยืนยันถึงสาเหตุที่ CSR ไม่ค่อยมีประสิทธิภาพ เนื่องจากเรื่องของการขาดความร่วมมือจากหลายภาคส่วน
“น่าจะต้องโยงไปถึงนโยบายที่หน่วยงานต่างๆ มีส่วนเกี่ยวข้อง และสร้างกระบวนการการมีส่วนร่วมในการฟื้นฟู อย่างเช่น CSR ของป่าชายเลน บางทีบริษัทที่มาสนับสนุนสร้างพื้นที่ปลูกป่าชายเลนยังขาดกระบวนการการมีส่วนร่วมและนโยบายที่เกี่ยวข้องกับหน่วยงานที่ดูแล”
“กระบวนการทำ CSR ต่างๆ ถ้าจะเกิดความยั่งยืนจริงๆ แล้วก็ต้องเกิดการมีส่วนร่วมจริงๆ ของภาคชุมชน มันจะต้องสร้างกระบวนการการมีส่วนร่วมให้เกิดขึ้นจริง แล้วก็ทำให้ CSR มันมีประโยชน์ CSR ที่มีประโยชน์มันก็มี เช่น CSR ที่มองเรื่องการจัดการขององค์ความรู้ จัดการเรื่องของภูมิปัญญาของชาวบ้าน นำมาสู่เรื่องของการยกระดับองค์ความรู้และภูมิปัญญาของชุมชน เพื่อจะนำไปสู่การทำให้วิถีชีวิตการฟื้นฟูอาชีพต่างๆ มันล้อไปด้วยกัน”
CSR จึงอาจไม่ได้เป็นข้อห้าม แต่สิ่งที่เป็นตราบาปคือความรู้ความเข้าใจในการแก้ปัญหาอย่างแท้จริง ที่ต้องไม่ลืมว่าต้นเหตุเกิดจากอะไร
ซึ่งยังมีกลไกในการทำให้ CSR ด้านสิ่งแวดล้อมที่เป็นไปได้อย่างเหมาะสม ผ่านการสร้างภาคีเครือข่ายร่วมกันระหว่างภาครัฐ ภาคเอกชน ภาคประชาสังคมและโดยเฉพาะภาคประชาชนที่จำเป็นต้องหันมาให้ความสนใจและจับตามองการทำ CSR ด้านสิ่งแวดล้อม เพื่อจะสามารถดำเนินวิถีชีวิตและประกอบอาชีพบนพื้นฐานความเข้าใจต่อสิ่งแวดล้อม และสามารถเป็นแรงกดดันให้ภาคอุตสาหกรรมเข้ามาสนับสนุนชุมชนในการฟื้นฟูทรัพยากรอย่างมีประสิทธิภาพ
ส่วนในแง่มุมจากฝั่งนักนิเวศวิทยาและการศึกษาจากเอกสารที่เกี่ยวข้องกับการทำ CSR ด้านสิ่งแวดล้อมที่ถูกต้อง บ่งชี้ว่า สถานที่ใดที่ถูกศึกษาและวิเคราะห์จากนักนิเวศวิทยาหรือผู้เชี่ยวชาญแล้วว่า เป็นสภาพแวดล้อมที่สามารถฟื้นฟูด้วยตัวเองได้ ก็ควรหลีกเลี่ยงในการเข้าไปรบกวน
อีกทั้งการฟื้นฟูสิ่งแวดล้อมไม่ใช่แค่การปลูกต้นไม้หรือการปล่อยสัตว์น้ำเพียงอย่างเดียว แต่จำเป็นจะต้องอาศัยการเข้าใจระบบนิเวศอย่างลึกซึ้ง เพราะธรรมชาติแต่ละพื้นที่มีความซับซ้อนและมีความเฉพาะตัว หากขาดการศึกษาหรือวางแผนที่เหมาะสม ผลลัพธ์ที่ได้อาจกลับกลายเป็นผลเสีย เช่น การปลูกพืชพันธุ์ที่ไม่เหมาะสมกับพื้นที่ หรือนำสิ่งมีชีวิตต่างถิ่นเข้ามาในระบบนิเวศ อาจทำให้ความหลากหลายทางชีวภาพถูกทำลายแทนที่จะฟื้นฟู ซึ่งจะนำไปสู่การทำ CSR ด้านสิ่งแวดล้อมอย่างมียั่งยืน โดยมุ่งเน้นไปการคำนึงถึง ‘ผลลัพธ์’ ไปพร้อมๆ กับ ‘วิธีการ’
เพราะสุดท้ายแล้ว สิ่งที่ชุมชนคนในพื้นที่อยากได้คืนกลับมา คือ สภาพแวดล้อมที่ทำให้พวกเขาสามารถดำรงชีวิตและประกอบอาชีพพึ่งพาตัวเองได้ ไม่ใช่เพียงป่าปลูก ทะเลที่ไร้ชีวิต หรือต้นโกงกางที่รอวันตาย
“เราอยากได้ทะเลคืน ถ้าทะเลสมบูรณ์ ป่าไม้สมบูรณ์ สัตว์มันก็จะเกิด อยากให้บริษัทจริงใจกับประชาชน…” บุญธรรม รุจิวงศ์ ฝากทิ้งท้ายก่อนจากกัน
อ้างอิงข้อมูลจาก
