ทุกครั้งที่มีการสร้างเขื่อนเพื่อประโยชน์ของคนส่วนมากตามรายงานการศึกษาต่างๆ ที่เกิดขึ้นในประเทศไทย สิ่งที่มักหายไปจากสมการคือ ผู้คนที่ต้องจากบ้านเกิดไปเนื่องจากการเวนคืนที่ดินเพื่อให้เป็นพื้นที่น้ำท่วมหลังเขื่อน

จำนวนผู้คนเหล่านี้อาจไม่มาก เป็นเพียงครัวเรือนจำนวนหลักสิบหลักร้อย หากเทียบกับตัวเลขผลประโยชน์ที่เขียนเด่นชัดบนรายงาน แต่ไม่ว่าอย่างไร พวกเขาก็ได้กลายเป็นผู้ถูกบังคับให้เสียสละบ้านเกิดและชุมชนที่ผูกพันไปโดยปริยาย

เช่นเดียวกับผู้คนบ้านคลองยางกว่า 320 ครัวเรือน ที่อาจจมหายไปหาก ‘เขื่อนคลองวังโตนด’ เกิดขึ้น

อย่างไรก็ตาม หากคุณได้ลองเดินเข้าไปยังพื้นที่แห่งนี้ สิ่งที่ชุมชนพูดคุย ไม่ใช่เรื่องเอา หรือ ไม่เอาเขื่อน เพราะพวกเขารู้สึกว่าทางเลือกนั้นไม่เคยมีอยู่เพื่อพวกเขา แต่สิ่งที่เกิดขึ้นในวงสนทนาของหมู่บ้านคือความสับสน ไม่แน่ใจ และความกังวลว่าชีวิตจะต้องเดินไปอย่างไรต่อ

พวกเขาจะยังมี ‘บ้าน’ อยู่ไหม แล้วอะไรจะเป็นหลักประกันในชีวิตอันเคว้งคว้างหากต้องโยกย้ายออกไป

ปัญหาผู้คนต้องอพยพจากนโยบายการพัฒนา เช่นการสร้างเขื่อน ยังคงเป็นสถานการณ์ที่หลายพื้นที่ทั่วประเทศไทยต้องเผชิญ หลายคนต้องจากบ้านไกล หลายคนต้องอยู่อยากลำบากมากขึ้นหลังการมาถึงของเขื่อน

นี่คือหนึ่งในประเด็นที่จมหายไปท่ามกลางข้อถกเถียงเอา-ไม่เอาเขื่อน ว่าผู้คนที่ต้องจมก้นอ่าง พวกเขามีสิทธิกำหนดอนาคตชีวิตและมีบ้านที่พวกเขาเลือกได้แค่ไหน

โครงการเขื่อนคลองวังโตนดบนความสับสนของคนที่อยู่

“พอถามความรู้สึกของชาวบ้านอย่างผมนะ คือสับสน ผมพูดได้เลย ไปถามได้ทุกบ้าน สับสน พูดอะไรไม่ได้หรอก” ชวลิต หนึ่งในชุมชนบ้านคลองยางเอ่ยขึ้นท่ามกลางคำถามว่าจะเอาหรือไม่เอาเขื่อนคลองวังโตนด

‘เขื่อนคลองวังโตนด’ กลายเป็นหนึ่งในเขื่อนที่กำลังถูกพูดถึงมากที่สุดในช่วงเวลานี้ หลังครม.มีมติเห็นชอบให้มีการสร้างเขื่อนคลองวังโตนดในจังหวัดจันทบุรีขึ้น โดยจะใช้พื้นที่ถึง 12,000 ไร่ ซึ่งอยู่ในพื้นที่เขตป่าสงวนแห่งชาติป่าขุนซ่อง 5,791 ไร่ และอยู่ในพื้นที่อุทยานแห่งชาติเขาสิบห้าชั้น 6,191 ไร่ รวมไปถึงหมู่บ้านของผู้คนบางส่วนที่จะต้องจมน้ำหายไป

ท่ามกลางบทสนทนาระหว่างคนที่ ‘เอาเขื่อน’ และ ‘ไม่เอาเขื่อน’ จากเหตุผลเรื่องความต้องการการใช้น้ำของเกษตรกรในพื้นที่ ปะทะกับการอนุรักษ์ป่าไม้และความไม่เชื่อใจในแผนการบริหารจัดการน้ำของรัฐบาลที่จะเกิดประโยชน์กับคนในพื้นที่จริงๆ

ในช่องว่างเหล่านั้น ยังมีเสียงของคนที่ได้รับผลกระทบโดยตรงที่เงียบหายไปในบทสนทนา

ชุมชนบ้านคลองยาง หมู่ 1 ต.ขุนซ่อง อ.แก่งหางแมว จ.จันทบุรี คือหมู่บ้านที่ต้องจมน้ำหายไปหากเขื่อนสร้างขึ้น

“ที่เขามาขอทำอ่าง เหมือนกับเขามาหลอกเรา ทุกครั้งที่เขามาสำรวจ ครั้งแรกก็เหมือนเขามาให้ความหวังเราไง ให้เรายอม คนที่นี่มีที่ปลูกบ้าน 2 งาน ในเมื่อเขาบอกว่าจะให้ที่ 15 ไร่ทำกิน แล้วให้ที่ปลูกบ้านอีก 1 ไร่ ส่วนใหญ่ชาวบ้านก็จะยินยอมนะครับ มันก็เป็นแบบนั้นน่ะ” พิชิต หนึ่งในชาวบ้านที่อาศัยอยู่ที่บ้านคลองยางเล่าถึงสิ่งที่พวกเขาต้องเผชิญมาตลอดระยะเวลาที่มีแผนการสร้างเขื่อนแห่งนี้

อย่างไรก็ตามแม้ว่าจะมีการลงมาสำรวจพื้นที่ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2547 และเข้ามาพูดคุยเรื่องการชดเชยเยียวให้แก่ชาวบ้าน แต่ท้ายที่สุดแล้ว ผ่านมากว่า 20 ปี พวกเขากลับถูกหลอกซ้ำแล้วซ้ำเล่าให้มีความหวังในการเริ่มต้นชีวิตใหม่ จากการชดเชยพื้นที่ทำกินครอบครัวละ 15 ไร่ และพื้นที่ปลูกบ้านอีก 1 ไร่ ตัวเลขค่อยๆ ถอยลงมา จนเหลือเงินชดเชยหลักหมื่น ที่อาจไม่พอให้ตั้งหลักชีวิตใหม่ได้

“เขาให้ไปเราก็ต้องไป แต่ไปแล้วจะเอาเราไปลอยแพ มันก็ไม่ใช่ มันควรมีที่ที่ไปแล้วเรามีหลักมีแหล่งที่เราจะต้องไปอยู่ ไปทำมาหากิน พอจะลืมตาอ้าปากได้ ไม่ใช่ไปแล้ว พอสร้างบ้านหมดก็ไม่เหลืออะไร” ชาวบ้านอีกคนในชุมชนบ้านคลองยางที่มารวมตัวเล่นสนุ๊กเกอร์กล่าว ก่อนที่ พิชิต ชาวบ้านอีกคนที่นั่งมองการเล่นสนุ๊กเกอร์อยู่ด้วยกันจะเอ่ยว่า

“บางครั้งเราก็มาคุยกันว่ามันจะยังไง เราจะไปอยู่ที่ไหนกัน ถ้าโดนมาจริงๆ หลายๆ เสียงเขาก็อยากให้ไปสร้างให้เป็นกลุ่มเหมือนเดิม เป็นหมู่หนึ่งเหมือนเดิม แต่อาจจะขยับไปตรงไหนที่ไม่โดนเขื่อน คือความผูกพันมันหลายสิบปีแล้ว” พิชิตกล่าว

มาถึงวันนี้ อาจเรียกได้ว่าชุมชนบ้านคลองยาง หมู่ 1 คือกลุ่มคนผู้ได้รับผลกระทบทางตรงที่สุด จากชุมชนที่ระหกระเหินเดินทางมาไกลเพื่อมาหาโอกาสใหม่ๆ บ้านหลังใหม่เมื่อ 30 ปี ที่แล้วเพื่อตามหาชีวิตที่มั่นคง คุณภาพชีวิตที่ดีขึ้น ในวันนี้พวกเขาอาจต้องระหกระเหินอีกครั้งด้วยนโยบายจากภาครัฐที่ทำให้ชีวิตของพวกเขาสั่นคลอนกับความไม่แน่นอน

การยอมจำนนกับโชคชะตาที่ถูกผลักไปมา กลายเป็นความอัดอั้นของพวกเขาที่อยู่ตรงกลางระหว่างข้อถกเถียงเอาหรือไม่เอาเขื่อน

ชะตาชีวิตและบ้านของพวกเขา กลายเป็นเรื่องที่ถูกทำให้ไม่มี ‘สิทธิ’ เลือก แม้พวกเขาจะเป็น ‘ประชาชนคนไทย’ ก็ตาม

เมื่อเขื่อนพรากบ้านเกิดไปจากผู้คน

ปัญหาการสร้างเขื่อนที่นำมาซึ่งการพรากสิทธิในถิ่นที่อยู่อาศัยและการทำมาหากินไม่ได้เพิ่งเกิดครั้งแรกที่ชุมชนบ้านคลองยาง หมู่ 1 แห่งนี้ แต่เขื่อนขนาดใหญ่ได้ทำให้บ้านเรือนหลายแสนหลังต้องจมอยู่ใต้น้ำมาแล้วมากมาย ท่ามกลางสิทธิในที่อยู่อาศัย ที่ดินทำกินที่ค่อยๆ หายไป และการชดเชยเยียวยาที่ไม่เคยเป็นธรรม

ย้อนกลับไปยังเขื่อนแห่งแรกของประเทศไทยอย่าง เขื่อนภูมิพล จ.ตาก เขื่อนแห่งนี้ได้พรากบ้านไปจากผู้คนมากมาย ข้อมูลจากบทความ ‘ยันฮีมา บ้านนาหาย’ โดยศูนย์มานุษยวิทนาสิรินทร ได้เผยแพร่ไว้ว่า “ชุมชนชาวบ้านนากว่า 12 หมู่บ้านที่เคยอาศัยอยู่บริเวณเขาแก้วต้องอพยพย้ายถิ่น บางส่วนถอยร่นขึ้นไปบนภูเขาตั้งหมู่บ้านใหม่ ที่ต้องเดินทางเข้า- ออกด้วยเรือ บางส่วนยอมย้ายออกไปตั้งถิ่นฐานที่จังหวัดอื่น และหลายครอบครัวเปลี่ยนวิถีชีวิตมาเป็นชาวแพ อาศัยอยู่ในเขื่อน ขณะที่คนกลุ่มใหญ่ของบ้านนาย้ายมาลงหลักปักฐานใหม่ที่หมู่บ้านจัดสรร ตามที่ทางกรมชลประทานจัดหาไว้ให้”

“การเดินทางออกจากบ้านนามาสู่บ้านจัดสรร (ที่รัฐจัดการให้) ไม่ใช่เรื่องง่าย การเดินทางเต็มไปด้วยความยากลำบาก ต้องเดินทางออกจากบ้านนาด้วยเรือพาย หรือแพไม้ไผ่ ต้องขนทั้งคน ทั้งทรัพย์สิน ท่ามกลางกระแสน้ำที่เชี่ยวกราก และโจรชุกชุม หลายครอบครัวต้องสูญเสียสมาชิกครอบครัว ขณะที่หลายครอบครัวสูญเสียทรัพย์สินระหว่างการย้ายออก”

“การตั้งบ้านในพื้นที่ที่รัฐจัดการให้ ไม่ใช่เรื่องที่คุ้นเคยสำหรับชาวบ้านในสมัยนั้น การจัดสรรพื้นที่อยู่อาศัยและพื้นที่ทำกินให้แต่ละครอบครัวจึงจำเป็นต้องพึ่งพาอาศัยผู้ใหญ่บ้าน และผู้นำชุมชน ซึ่งก็อาจจะไม่ได้รับความยุติธรรม หรือเท่าเทียมกันเสมอไป”

ขณะที่สำนักข่าวชายขอบ รายงานผ่านบทความ ‘ชะตากรรมของความเสียสละของคนเหนือเขื่อนภูมิพล’ ถึงชีวิตของผู้คนที่ได้รับผลกระทบเรื่องที่ดินทำกินและบ้านของพวกเขาจากเขื่อนภูมิพลว่า

“วันที่คณะรัฐมนตรีอนุมัติให้ก่อสร้างเขื่อนยันฮี (ชื่อเดิมของเขื่อนภูมิพล) ในปี 2496 จนกระทั่งเริ่มก่อสร้างตั้งแต่ปี 2501 – 2507 ด้วยงบประมาณสูงถึง 2,250 ล้านบาท ชาวบ้าน อ.ฮอด จ.เชียงใหม่ ถูกขอให้อพยพย้ายถิ่นอาศัย หลายครอบครัวถอนเสาไม้แล้วแบกขึ้นมาหาทำเลที่อยู่ใหม่ตามยถากรรม มีบางครอบครัวเท่านั้นที่ได้ค่าเวนคืนที่ดิน แต่ทุกครัวเรือนที่ได้เงินชดเชยต่างก็ย้ายหลักไปปักฐานต่างอำเภอแทน”

ในวันที่เขื่อนแห่งแรกก่อสร้างขึ้น เสียงของชุมชนดั้งเดิมก็จมหายไปในทันที และชีวิตของคนที่ต้องยอมเสียสละเพื่อเขื่อนก็ยังไม่จบเพียงเท่านั้น เพราะเมื่ออีกหลายเขื่อนตามมา ประชาชนที่อาศัยอยู่เดิมก็จำต้องโยกย้ายอย่างไร้ทางเลือก

เช่นเดียวกับเขื่อนที่ได้สร้างผลกระทบต่อชุมชนในวงกว้างอย่างเขื่อนปากมูล ในจังหวัดอุบลราชธานีเองที่ได้รับการสนับสนุนจากธนาคารโลก เขื่อนแห่งนี้ทำให้ผู้คนกว่า 400 ครัวเรือน ต้องย้ายถิ่นฐาน ยังไม่รวมถึงวิถีชีวิตที่ตกต่ำลงเมื่อกระแสน้ำไม่เหมือนเดิมจนกระทบต่อประมงพื้นบ้าน

รายงานของ HARDStories จากบทความ ‘เมื่อธนาคารโลกหวนกลับมาไทย คนปากมูลขออย่าลืมบทเรียนสำคัญ’ ได้เผยว่า “ผู้ได้รับผลกระทบจากเขื่อนได้เงินชดเชยส่วนหนึ่งแล้วสำหรับการโยกย้ายบ้านและค่าเสียโอกาสทำมาหากิน โดยจำนวนเงินขึ้นอยู่กับเงื่อนไขของแต่ละราย แต่ค่าเสียโอกาสที่ว่านั้นครอบคลุมเพียงช่วงเวลา 3 ปีระหว่างการสร้างเขื่อน ชาวประมงยังไม่ได้รับการชดเชยในส่วนที่เป็นหัวใจหลักสำคัญ นั้นคือการจัดสรรที่ดิน 15 ไร่ (หรือจ่ายแทนไร่ละ 35,000 บาท) เพื่อช่วยให้พวกเขาเปลี่ยนอาชีพไปทำไร่และอยู่ทำกินได้ในระยะยาว”

นี่เป็นบทเรียนที่ไม่ว่าจะผ่านมากี่ยุคสมัย สิทธิในที่ดิน ที่อยู่อาศัยและการทำมาหากิน ก็ไม่เคยไปถึงมือประชาชนผู้เสียสละจากนโยบายการพัฒนาของรัฐเสียเลย

กลับมาที่ภาคตะวันออก ปัจจุบันภาคตะวันออกมีเขื่อน (หรืออ่างเก็บน้ำขนาดใหญ่) รวมแล้ว 6 แห่ง และมีอ่างเก็บน้ำขนาดกลางอีกกว่า 52 แห่ง

โดยข้อมูลเท่าที่มีการบันทึกไว้พบว่า ที่อ่างประแสร์ จ.ระยอง มีผู้คนที่ต้องอพยพจำนวนทั้งสิ้น 647 ราย ขณะที่เขื่อนนฤบดินทรจินดา มีรายงานผู้อพยพประมาณ 1,517 คน

นอกจากนี้ ข้อมูลจาก The Active ยังมีรายงานสถานการณ์ชุมชนที่ต้องอพยพจากการทำเขื่อนว่า “อ่างเก็บน้ำคลองประแกด สร้างบนพื้นที่ของชาวบ้าน พื้นที่ทำกินชาวบ้าน 100% โดยใช้วิธีเวนคืนจากชาวบ้าน ไม่ใช่พื้นที่ป่า อีกทั้ง อ่างเก็บน้ำคลองหางแมว เองก็สร้างบนที่ดินชาวบ้าน ซึ่งเป็นเส้นทางโบราณ รวมถึงอ่างเก็บน้ำคลองพะวาใหญ่ก็เป็นการเวนคืนที่ดินชาวบ้านเช่นกัน”

จากข้อมูลที่สืบหา ทำให้เรื่องนี้กลับกลายเป็นว่า หลายเขื่อนที่ถูกสร้างไม่มีการบันทึกการอพยพหรือคนที่ต้องเสียสละโยกย้ายถิ่นฐานบ้านเกิดแต่อย่างใด เรื่องนี้อาจยิ่งตอกย้ำว่า ชุมชนดั้งเดิมไม่เคยถูกบันทึกหรือรับฟัง ไม่แม้กระทั่งจดจำว่าพวกเขาเคยมีบ้านที่ผูกพันแต่ต้องจมหายไปด้วยนโยบายการพัฒนา

คำถามถึง ‘การเสียสละเพื่อคนส่วนมาก’

“ป้าก็อยากเห็นอนาคตลูกหลาน  อยากเห็นลูกเห็นหลานเขาว่าจะไปยังไง เขาจะมีความหวังแบบไหน แล้วชลประทานนี่จะให้ประโยชน์อะไรกับเรา เราเสียสละนะนี่ เราเป็นผู้เสียสละ” คูณ หนึ่งในผู้อยู่อาศัยกับบ้านคลองยางมากว่า 30 ปี กล่าวออกมาพร้อมมองไปยังบ้านที่เต็มไปด้วยปลวกที่ก่อตัวประชิดบ้าน เธอแค่หวังว่าหากเธอเป็นผู้ที่ยอมเสียสละแล้ว ชีวิตของคนรุ่นถัดไปจะดีกว่าเดิม

อย่างที่กล่าวไปว่า ที่ผ่านมาตัวเลขของผู้คนที่ต้องจากบ้านเกิดที่พวกเขาผูกพันมักมีจำนวนน้อยนิดจนแทบไม่ถูกบันทึกไว้ เมื่อเทียบกับรายงานผลประโยชน์ของการสร้างเขื่อนที่จะช่วยคนได้หลักหมื่นซึ่งยังคงเป็นข้อถกเถียงใหญ่ถึงการจัดสรรน้ำในพื้นที่สร้างเขื่อน

แต่คำถามสำคัญที่ยังขาดหายไปคือ สิทธิในการมีที่อยู่อาศัย ในแบบที่พวกเขาเลือกได้และมีคุณภาพชีวติที่ดีอยู่ตรงไหนในสมการนี้ ในวันที่ผู้คนที่ต้องอพยพโยกย้าย พวกเขาต้องคอยเสียสละเพื่อคนส่วนมาก อะไรจะเป็นหลักประกันให้ชีวิตของมนุษย์คนหนึ่งได้รู้สึกมั่นคงและมั่นใจว่าพวกเขาจะยังมี ‘บ้าน’ และชีวิตที่ปกติสุข ไม่ต้องดิ้นรนกับชีวิตที่พวกเขาถูกบังคับให้โยกย้าย

ในวันที่เสียงของผู้คนที่ถูกบังคับให้บ้านจมก้นอ่าง มักลอยหายไปกับสายน้ำที่ท่วมขังหลังเขื่อนสร้างเสร็จ

ชีวิตและบ้านเรือนของชุมชนบ้านคลองยาง ไม่ควรต้องเป็นอีกหนึ่งประวัติศาสตร์ที่จมหายไป ไม่ว่าสุดท้ายข้อถกเถียงเอาเขื่อนหรือไม่เอาเขื่อนจะจบลงเช่นไร แต่ ‘สิทธิในการมีที่อยู่อาศัย’ สิทธิในการมีบ้านที่เราจะมั่นคงทางความรู้สึกและการใช้ชีวิต จะต้องเป็นสิทธิที่มนุษย์ทุกคนควรได้รับอย่างเท่าเทียมกัน