เมื่อพูดถึงแผนที่ เราอาจคุ้นเคยกันดีเวลาที่เราจะเดินทางไปที่ใดสักแห่ง โดยบนแผนที่นั้นเราต่างเห็นเส้นถนน เห็นชื่อสถานที่บางแห่ง เห็นสีสันที่แตกต่าง เห็นการจราจรว่าหนาแน่นแค่ไหน
แต่บนแผนที่นั้น เราอาจไม่เห็นว่าตรงนั้นเคยมีครอบครัวที่ทำเกษตรแบบนาขาวัง ตรงนั้นเคยเป็นบ้านที่ทำอาหารท้องถิ่นได้อร่อยสุดๆ และมักแจกจ่ายตามหมู่บ้าน สายน้ำที่เราขับรถข้ามสะพานมีปลาท้องถิ่นเตรียมเดินทางย้ายถิ่นฐานเพื่อวางไข่ ริมขอบถนนมีพืชสำคัญของพื้นที่ที่หาที่ไหนไม่ได้อีกแล้ว
และไม่ว่าจะเป็นแผนที่บนกูเกิ้ลแมพ หรือแม้แต่ ‘ผังเมือง’ ที่ใช้เพื่อการพัฒนา ก็ลดทอนคุณค่าวิถีชีวิตเหล่านี้ไปไม่ต่างกัน แต่ผังเมืองเหล่านั้นอาจส่งผลกระทบให้กับคุณค่า รากเหง้า และวัฒนธรรมเสียมากกว่าด้วยซ้ำ เมื่อถูกนำมาใช้เพื่อการพัฒนาแบบไร้หัวใจ
ซึ่งเรื่องนี้กำลังเกิดขึ้นทั่วภาคตะวันออก และหนึ่งในนั้นคือสายน้ำแห่งชีวิตที่ชื่อว่า ‘บางปะกง’
สายน้ำแห่งนี้พาดผ่านหล่อเลี้ยงคนซีกหนึ่งของภาคตะวันออก โดยเฉพาะจังหวัดฉะเชิงเทรา ที่หลายคนคงเคยได้ยินอีกชื่อของจังหวัดแห่งนี้ว่า ‘เมืองแปดริ้ว’ อันมาจากความเชื่อว่าเมืองนี้มีความอุดมสมบูรณ์มาก มีปลาน้ำจืดที่ชุกชุมและมีขนาดใหญ่จนว่ากันว่าปลาช่อนที่จับได้ในแม่น้ำบางปะกงที่นี่ เมื่อนำมาแล่ตากแห้ง จะสามารถแล่ได้ถึง ‘แปดริ้ว’
แต่น่าเสียดายที่วันนี้ภาพความอุดมสมบูรณ์แบบนั้นหายไปจากแม่น้ำบางประกงโดยเฉพาะในช่วงหลายปีที่ผ่านมา เชื่อว่าถ้าใครได้ขับรถผ่านถนนหมายเลย 7 (กรุงเทพ – ชลบุรี สายใหม่) หรือที่เราเรียกกันว่าถนนมอเตอร์เวย์สายตะวันออก คงสังเกตเห็นพื้นที่ด้านข้างที่ขนานไปกับแนวถนนที่เปลี่ยนแปลงไป
หรือถ้ายิ่งมองจากมุมสูงบนถนนพิเศษบูรพาวิถี (บางนา – ชลบุรี) เราก็คงยิ่งเห็นชัดว่ามีพื้นที่ริมขอบแม่น้ำบางปะกง หรือ พื้นที่ชุ่มน้ำรกร้างถูกถมด้วยดินลูกรังหลายแปลงขึ้นเรื่อยๆ ก่อนจะแปรเปลี่ยนสภาพไปเป็นโกดังหรือโรงงานอุตสาหกรรมขนาดใหญ่
การแผ่ขยายของการถมดินลูกรัง คอนกรีต โครงสร้างเหล็ก และโรงงานอุตสาหกรรมเหล่านี้ ไม่ได้กลืนกินเพียงพื้นที่ขอบแม่น้ำ หรือพื้นที่สีเขียวที่เราเห็นจนชินตา แต่กลืนกินความอุดมสมบูรณ์ของแม่น้ำบางปะกง ทำลายความสมดุลระหว่างความจืด ความเค็ม ความกร่อย โค่นล้มความมั่นคงทางอาหาร และฝังกลับภูมิวัฒนธรรมในพื้นที่รอบข้างอย่างไม่อาจหวนคืน
ชวนพูดคุยกับ ศาสตราจารย์ ดร. อริยา อรุณินท์ อาจารย์ภาควิชาภูมิสถาปัตยกรรมศาสตร์ คณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ที่ได้ทำงานวิจัยศึกษาเรื่อง ผลกระทบจากการพัฒนาด้านอุตสาหกรรมต่อภูมิทัศน์วัฒนธรรมและความมั่นคงทางอาหารในพื้นที่ชุ่มน้ำ กรณีศึกษาลุ่มน้ำบางปะกง จังหวัดฉะเชิงเทรา ซึ่งจะพาเราไปเข้าใจว่าแม้การลงทุนเพื่อพัฒนาจะเป็นสิ่งที่ดี แต่ก็ต้องเป็นไปด้วยไม่ลืมคำนึงถึงระบบนิเวศและวิถีดั้งเดิมของผู้คนในพื้นที่ และเพื่อทำความเข้าใจใหม่ว่า การพัฒนาควรทำอย่างไร
จากลูกหลานแม่น้ำบางประกงสู่การเริ่มทำวิจัย
ในฐานะนักวิจัย การเลือกหัวข้อวิจัยหัวข้อหนึ่งอาจมีเหตุผลหลายประการ แต่สำหรับอริยา เธอแน่ชัดในสองเหตุผล หนึ่งคือ ความค้างคาใจหลังจากที่เธอทำวิจัยเกี่ยวกับแม่น้ำเจ้าพระยาจบแล้ว และได้ทุนงานวิจัยต่อเนื่องจาก NRCT (NATIONAL RESEARCH COUNCIL OF THAILAND) – JSPS (Japan Society for the Promotion of Science) เพื่อมาทำงานวิจัยต่อที่แม่น้ำบางปะกง แต่ด้วยสถานการณ์การแพร่ระบาดของ COVID – 19 ในปี ค.ศ. 2020 ทำให้งานวิจัยดังกล่าวต้องจบลงอย่างปัจจุบันทันด่วน
อริยาจึงยื่นขอทุนวิจัยอีกครั้งในปีเดียวกัน โดยครั้งนี้อริยามุ่งมั่นที่จะทำการวิจัยเพื่อทำแผนที่แสดงผลกระทบของการพัฒนาอุตสาหกรรมต่อภูมิวัฒนธรรมและความมั่งคงทางอาหารในพื้นที่ลุ่มน้ำบางปะกงโดยตรง และเพื่อแสดงความเป็นมาเป็นไปของพื้นที่นี้ให้ได้เยอะที่สุด
ซึ่งความมุ่งมั่นแบบนั้น มาจากความผูกพันในฐานะลูกหลานแม่น้ำบางประกงที่อริยาตัดไม่ขาดแม้ครอบครัวจะย้ายเข้ามาอยู่กรุงเทพฯ ได้หลายปีแล้ว อริยาเล่าว่า ต้นตระกูลวัฒนสินธุ์ของคุณแม่เธอเริ่มต้นจากย่าผึ้ง และก๋ง ณ บ้านบางกูด วัดผาณิตารามริมแม่น้ำบางปะกงในตัวเมืองฉะเชิงเทรา ในวัยเด็กสิ่งที่อริยาจำได้มากที่สุดเกี่ยวกับบ้านบางกูด คือ สวนผลไม้และเล้าไก่ของที่บ้าน
“ตอนเด็กๆ คุณแม่อาจารย์ก็จะพากลับไปเยี่ยมญาติ ไปค้างคืนที่บ้านบ้างกูด จำได้ว่าเล้าไก่เป็นพื้นที่ที่อาจารย์รู้สึกดี ที่บ้านบางกูดก็จะมีบ้านพัก มีอาคาร มีโรงสี แต่ปัจจุบันเปลี่ยนไปหมดแล้วจากการขายที่ดินและการพัฒนา เรายังถามหาอยู่ว่าสิ่งเหล่านั้นมันเป็นยังไง”
นี่เลยเป็นจุดเริ่มต้นความผูกพันระหว่างอริยากับพื้นที่บางปะกง
นอกจากนั้นอริยายังเล่าเพิ่มเติมว่า เธอจำได้ว่าขนมเปี๊ยะ และขนมทองหยิบทองหยอด รวมถึงขนมไทยชนิดอื่นๆ ของฉะเชิงเทรา เป็นขนมที่อร่อยเพราะว่ามีเครื่องปรุงที่ดี ซึ่งก็คือ ไข่ แล้วก็มีของดีอย่างอื่นโดยเฉพาะผลไม้ “ถ้าเราขึ้นไปในโซนเหนือๆ อย่างแถวบางคล้า ช่วงปลายแม่น้ำ เราก็พบว่า สวนผลไม้ดีมาก ทั้งสวนมะพร้าว สวนมะม่วง สวนมะม่วงหลายๆ สวนเขาก็ได้ใช้ประโยชน์จากพื้นที่ที่มีคุณลักษณะพิเศษ ทำให้ผลไม้เนี่ยมีรสชาติที่ดี
แล้วก็มีความประทับใจอีกอันนึงก็คือ กุ้ง เป็นที่น่าตื่นตาตื่นใจมาก เพราะสมัยนั้นแค่เอากระชอนไปช้อนก็จะเจอแล้ว หรือว่าแค่อาจารย์พาเด็กไป ทัศนศึกษาที่บางปะกง นั่งเรืออยู่ที่คลองอ้อมเนี่ยก็มีกุ้งกระโดดขึ้นมาใส่เรือเลย ตัวใหญ่เท่านี้ แสดงว่าความอุดมสมบูรณ์มันมีเยอะมาก”
ซึ่งถ้าให้อธิบายว่าทำไม พื้นที่นี้ถึงมีความอุดมสมบูรณ์ที่พิเศษ อริยาพาเราย้อนไปดูคุณลักษณะพิเศษของแม่น้ำบางปะกงผ่านการดูแผนที่โดยเริ่มจาก ปากแม่น้ำ และความสามารถในการไหลย้อนกลับขึ้นไปของน้ำเค็ม ซึ่งเธอบอกว่า น้ำเค็มจากปากแม่น้ำบางปะกงสามารถไหลย้อนกลับขึ้นไปได้ถึง 120 กิโลเมตร โดยเฉพาะในหน้าแล้งที่ไม่มีน้ำฝนมาช่วยผลักดันออก ส่งผลให้ดินรอบแม่น้ำบางปะกงและดินที่อยู่รอบคลองสายเล็กๆ ที่แตกออกจากแม่น้ำบางปะกงคุ้นเคยกับน้ำเค็ม
“ความเค็ม ความกร่อย ความจืด ในฤดูกาลต่างๆ เป็นพลวัตรที่สำคัญของพื้นที่ มันอธิบายว่าทำไมพื้นที่นี้เขาถึงปลูกผลไม้เยอะ ทำไมพื้นที่นี้เขาถึงทำนาขาวัง ทำไมพื้นที่นี้เขาถึงทำเกษตรผสมผสาน ไปจนถึงว่า ทำไมที่บางคล้าที่มีผลไม้เยอะ ถึงมีค้างคาวแม่ไก่เยอะตามไปด้วย ก็เพราะว่ามันมีฤดูกาลที่หลากหลายไม่เหมือนกัน”
ความเค็ม ความกร่อยและความจืดในแม่น้ำบางปะกงจึงไม่เคยเป็นข้อจำกัด หากแต่เป็นสิ่งที่หล่อเลี้ยงให้เกิดความหลากหลายทางชีวภาพ แหล่งทรัพยากรและวิถีชีวิตที่ประณีตผูกพันกันอย่างแยกไม่ออก
ทว่าเมื่อการพัฒนาเร่งเร้าเข้ามาและผืนแผ่นดินเริ่มถูกปรับเปลี่ยนอย่างไร้ทิศทาง สิ่งพิเศษเหล่านี้ก็กำลังถูกกลืนหายไปทีละน้อย
บางปะกงในความทรงจำของอริยา จึงไม่ใช่แค่พื้นที่วิจัย แต่คือ ผืนแผ่นดินที่เธอเติบโตมากับกลิ่นไอของความอุดมสมบูรณ์ เสียงไก่ขันในเล้าเก่า และร่องรอยของสายใยครอบครัวที่ฝังอยู่ในดิน น้ำ และรสชาติของผลไม้ ขนมไทย และกุ้งตัวโต เป็นความทรงจำที่กลายมาเป็นแรงผลักเบื้องหลังงานวิจัยที่ทำขึ้นจากหัวใจ เพื่อหวังว่าจะช่วยรักษาภูมิวัฒนธรรมและความมั่นคงทางอาหารในพื้นที่ให้คงอยู่ แม้การพัฒนาจะนำพาการเปลี่ยนแปลงเข้ามาแค่ไหนก็ตาม
ถ้าจะทำแผนที่เพื่อการพัฒนา ต้องไม่ลืมเสียงลมหายใจของผู้คน
สำหรับอริยา คำถามที่เธอโยนขึ้นมาก่อนเริ่มต้นงานวิจัย คือ ทำไมเราถึงยังใช้ ‘แผนที่แบบนี้’ ในการพัฒนา
แผนที่แบบนี้ หมายถึง แผนที่ที่เราใช้อยู่ทุกวันนี้ไม่ว่าจะเป็นแผนที่จาก Google Maps , แผนที่แสดงขอบเขตการปกครอง หรือแผนที่ของกรมที่ดินที่บอกแนวเขตที่ดินซึ่งทั้งสามชนิดสามารถบอกได้เพียงขอบเขตอำเภอ บอกตำแหน่ง บอกเส้นทาง ไปจนถึงบอกกรรมสิทธิ์ถือครองที่ดิน
“แต่ไม่มีใครที่ทำแผนที่เพื่อการวางแผนการพัฒนาเมืองที่ชัดเจน ไม่มีใครเอาแผนที่อื่นๆ มาซ้อนทับกันว่าเลเยอร์ไหนมันเกี่ยวบ้าง เช่น เลเยอร์ผังเมือง เราก็จะมีกรมโยธาธิการและผังเมืองในการทำแผนที่ผังเมือง หรือว่าในพื้นที่นี้ที่เป็นเขตเศรษฐกิจพิเศษก็จะมีหน่วยงานเขตเศรษฐกิจพิเศษ หรือ EEC เนี่ยที่เขาจะลงพื้นที่แล้วทำผังเมือง หรือทำผังแม่บทของการพัฒนาพื้นที่อุตสาหกรรม แต่ทำไมเขาไม่เอามาซ้อนกัน เวลาส่งมาให้เราดูเขาก็จะส่งมาแค่เป็นพื้นที่ผังสีๆ”
เพราะคำว่า ‘พัฒนา’ มักกลบเสียงสิ่งที่เล็กกว่า ทำให้สิ่งที่ขาดไปโดยสิ้นเชิงในการวางแผนพัฒนานี้ คือ แผนที่ที่แสดงการใช้ประโยชน์ที่ดินดั้งเดิมจริงๆ ไม่ว่าจะเป็นเรื่องความมั่นคงทางอาหาร เช่น ตำแหน่งของการทำการเกษตร การทำสวนทำไร่ การปศุสัตว์ การเลี้ยงสัตว์น้ำ แผนที่แสดงเพื้นที่อ่อนไหวทางระบบนิเวศ แผนที่ที่ระบุพื้นที่สำคัญทางสังคมและศิลปะวัฒนธรรม
ดังนั้นในงานวิจัยทำแผนที่ของเธอ จึงมีการนำแผนที่หลายๆ มิติมาซ้อนทับกัน โดยได้แก่
- แผนที่แสดงความมั่นคงทางอาหารของพื้นที่ลุ่มน้ำบางปะกง (Food security result dashboard) ซึ่งแสดงตำแหน่งพื้นที่ที่มีการทำนา ทำสวน ทำไร่ เลี้ยงสัตว์ มีบ่อเลี้ยงสัตว์น้ำ หรือพื้นที่ผสมผสาน(ทั้งทำการเกษตรและเลี้ยงสัตว์) พื้นที่อื่นๆ
- แผนที่แสดงตำแหน่งของโรงงานและนิคมอุตสาหกรรม (Factory Industrial)
- ผังการใช้ประโยชน์ที่ดิน (Landuses Map)
- แผนที่แสดงขอบเขตการปกครอง (Aompoe – Province)
จากการซ้อนทับหลายมิตินี้ ทำให้เธอเห็นถึงความผิดปกติที่ไม่ควรเกิดขึ้น เช่น การมีที่ดินประเภทเขตส่งเสริมพิเศษเพื่อกิจการอุตสาหกรรม (สีม่วง) หรือที่ดินประเภทพัฒนาอุตสาหกรรม (สีม่วงจุดขาว) อยู่ชิดติดริมแม่น้ำบางปะกงโดยไม่มีพื้นที่กันชน
หรือมีตำแหน่งโรงงานอุตสาหกรรมที่สร้างแล้วเสร็จอยู่บนที่ดินประเภทที่โล่งเพื่อการรักษาคุณภาพสิ่งแวดล้อม (สีเขียวทแยงฟ้า) ซ้ำยังซ้อนทับลงบนพื้นที่ทำเกษตรหรือเลี้ยงสัตว์ของชาวบ้านเดิมอีกที
นอกจากนั้นยังพบว่าในบางพื้นที่มีการเตรียมที่ดินประเภทเขตส่งเสริมพิเศษเพื่อกิจการอุตสาหกรรม (สีม่วง) หรือที่ดินประเภทพัฒนาอุตสาหกรรม (สีม่วงจุดขาว) ไว้ล่วงหน้าก่อนการเข้ามาสร้างจริงของโรงงาน ซึ่งในหลายจุดก็กินพื้นที่เข้าไปชิดขอบแม่น้ำบางปะกงโดยไม่เว้นระยะสำหรับที่ดินประเภทที่โล่งเพื่อการรักษาคุณภาพสิ่งแวดล้อมตามข้อกำหนด
ที่น่าตกใจ คือ การกำหนดประเภทการใช้ประโยชน์ที่ดินที่ควรจะรักษาพื้นที่ผลิตอาหารและวิถีชีวิตของคนในพื้นที่ไว้กลับกลายเป็นเครื่องมือที่บีบให้ผู้คนและพื้นที่เหล่านั้นค่อยๆ หายไปเสียเอง
ทั้งยังพบการกระจายตัวของตำแหน่งโรงงานอุตสาหกรรมที่เพิ่มจำนวนมากขึ้นและซ้อนทับไปบนพื้นที่ผลิตอาหารดั้งเดิมของคนในชุมชน โดยเฉพาะใน 2 บริเวณ ได้แก่บริเวณปากแม่น้ำบางประกงซึ่งกำลังมีโครงการจัดตั้งนิคมอุตสาหกรรมบางประกง และบริเวณช่วงกลางแม่น้ำบางปะกงหรือพื้นที่เขาดินซึ่งมีโครงการนิคมอุตสาหกรรมฉะเชิงเทรา บลูเทค ซิตี้ ซึ่งสร้างความขัดแย้งมาหลายปี จนนำไปสู่ความเสี่ยงด้านความมั่นคงทางอาหารและการสูญเสียภูมิวัฒนธรรมในพื้นที่นี้
ผลงานวิจัยชิ้นนี้ของอริยา จึงไม่ได้แค่นำเสนอแค่แผนที่ที่แสดงพื้นที่เสี่ยง หรือภาพพื้นที่ที่เปลี่ยนแปลงไปจากการเข้ามาของการพัฒนา แต่เป็นภาพสะท้อนการพัฒนาของประเทศนี้ที่ยังไม่ได้หันกลับมามองว่า ทำให้เราสูญเสียอะไรไปบ้าง?
การพัฒนาที่พาชีวิตสายน้ำแห่งชีวิตค่อยๆ ตาย
เมื่อแผนที่ที่ใช้กันปัจจุบันได้ลดทอนคุณค่าของมิติด้านวัฒธรรม และงานวิจัยของเธอได้เป็นหลักฐานหนึ่งที่แสดงให้เห็นว่าผังเมืองในทุกวันนี้ได้ลบอดีต ลืมชีวิต และมองไม่เห็นสิ่งที่ไม่มีตัวเลขประเมินค่า ซึ่งเรื่องนี้ไม่ได้เกิดขึ้นแค่เพียงครั้งเดียว แต่เป็นการพัฒนาซ้ำแล้วซ้ำเหล่าที่ขาดความเข้าใจพื้นที่ โดยอริยาค่อยๆ ฉายให้เราเข้าใจขึ้นว่า การพัฒนาที่นำไปสู่การเปลี่ยนแปลงในพื้นที่ลุ่มน้ำบางปะกงมีด้วยกันหลายระลอก
โดยพลวัตรแรกของการเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นกับพื้นที่ลุ่มน้ำบางปะกง เริ่มจากการพัฒนาที่เลือกความสะดวกสบายของมนุษย์
ย้อนไปในอดีต แม่น้ำบางปะกงไม่ได้ไหลตรงเหมือนทุกวันนี้ แต่จะคดเคี้ยวมาก หากเราไปดูบริเวณวัดเขาดิน เราจะยังเห็นร่องรอยของทางน้ำเดิมที่คดโค้งอยู่ ในสมัยก่อนจึงมีการขุดคลองลัดขึ้นมาใหม่ เพื่อเชื่อมระหว่างคลองอ้อมใหญ่และคลองอ้อมน้อย ทำให้เรือสามารถเดินทางได้เร็วขึ้นและไม่ต้องไปตามทางโค้งเดิมที่ยาวนาน ส่วนทางน้ำเดิมที่คดเคี้ยวนั้น
หากมองภาพถ่ายทางอากาศในปัจจุบันก็จะปรากฏเป็นแนวคลองขนาดเล็กที่ตื้นเขินและถูกห้อมล้อมด้วยป่าจากสีเขียวเข้มที่เห็นได้ชัด การขุดคลองลัดครั้งนี้ถือเป็นการเปลี่ยนแปลงครั้งแรกที่สำคัญของแม่น้ำบางปะกง และเป็นจุดเริ่มต้นของการปรับเปลี่ยนลำน้ำในภายหลัง
ส่วนการพัฒนาที่สองที่เข้ามาเปลี่ยนแปลงลุ่มน้ำบางปะกงคือ การสร้างเขื่อนบางปะกง ซึ่งเกี่ยวเนื่องกับน้ำเค็มที่ไหลย้อนเข้ามาในแม่น้ำ และเป็นส่วนสำคัญที่สร้างคุณลักษณะพิเศษให้กับพื้นที่
“เขื่อนบางปะกง มีวัตถุประสงค์ ไม่ใช่กันน้ำท่วมแต่กันน้ำเค็มไม่ให้ไหลย้อนขึ้นไป เพราะความคิดของหน่วยงานราชการก็คือ เห้ย! น้ำเค็มไม่ดีทำลายน้ำจืด แต่ปรากฎว่าการทำเขื่อนล้มเหลว แม้ว่าจะทำเขื่อนกันแล้วน้ำเค็มก็ยังเข้าไปอยู่ เพราะลุ่มน้ำบางปะกงมีคลองสาขาที่แทรกอยู่ทั่วในพื้นที่”
โดยสิ่งที่ตามมาคือ การพยายามหาทางไปของน้ำทำให้เกิดการพลังทลายของตลิ่งบริเวณใกล้เขื่อนบางปะกงตลอดแนว ยังไม่รวมถึงสมดุลของความเค็ม ความกร่อย ความจืดในฤดูกาลที่หลากหลายอันเป็นส่วนผสมลับที่ทำให้พื้นที่ลุ่มน้ำบางปะกงมีคุณลักษณะพิเศษกว่าใครก็ถูกทำลายไป
นอกจากนั้นการพัฒนาที่เข้ามาทำลายพลวัตรของธรรมชาติที่ไม่สามารถสร้างทดแทนได้ ยังมีความสัมพันธ์และเชื่อมโยงไปกับการรับมือภัยพิบัตทางธรรมชาติของผู้คนในพื้นที่ด้วย เมื่อเขื่อนทำให้ชุมชนไม่สามารถรับมือภัยพิบัติได้ด้วยตัวเอง ในขณะที่หากไม่มีเขื่อน อริยาอธิบายว่า “สมมติว่าเกิดภัยพิบัติอะไรขึ้นมาสักอย่าง เช่น มันเกิดวาตภัย อุทกภัย ไอ้ความความหยืดหยุ่นของชุมชนที่รู้ว่าธรรมชาติเป็นยังไงมันจะ ยืดหยุ่นและฟื้นตัวได้ดีกว่า”
ส่วนการพัฒนาที่สามเริ่มขึ้นเมื่อประเทศเริ่มเดินหน้าเข้าสู่ระบบเศรษฐกิจที่หันไปพึ่งพาอุตสาหกรรมการผลิต อริยาอธิบายให้เราฟังพร้อมชี้แผนที่ให้ดูว่า พื้นที่ลุ่มน้ำบางปะกงอยู่ตรงกลางระหว่างกรุงเทพฯ – สมุทรปราการ ที่มีสนามบินสุวรรณภูมิ กับ Eastern seaboard ชลบุรี – ระยองที่มีท่าเรือ และอุตสาหกรรมการพัฒนาที่เกิดไปแล้วทั้งสองฝั่งทำให้เหลือเพียงพื้นที่ตรงกลางอย่างฉะเชิงเทราที่ยังโล่งอยู่
“นี่เป็นเหตุผลว่าทำไม EEC ถึงขยายตัวมาที่ฉะเชิงเทรา เพราะว่ามันมีที่เหลืออยู่ เช่นเดียวกับลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยา ที่กรุงเทพฯ ก็มีการพัฒนาเมือง ในขณะที่อยุธยาก็มีการขยายตัวของอุตสาหกรรม ทำให้การพัฒนาขยายตัวไปตามแนวถนนไปสู่พื้นที่จังหวัดปทุมธานีที่อยู่ระหว่างกรุงเทพฯ กับอยุธยาด้วย”
และเมื่อ EEC กำหนดพื้นที่นำร่องใน 3 จังหวัดซึ่งหมายร่วมถึงฉะเชิงเทราด้วย การพัฒนาระลอกที่ 4 ที่ก่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลงกับพื้นที่ลุ่มน้ำบางปะกงก็ตามมา โดยเริ่มจากการตัดถนนหมายเลข 7 ซึ่งตามสามัญสำนึกและทฤษฎีการพัฒนาโครงการหรือโรงงานอุตสาหกรรมต่างที่ต้องการจะเข้ามาก็จะเลือกเข้ามาตามแนวถนน ก่อนเพิ่มจำนวน กระจายตัว และเข้ามาชิดริมขอบแม่น้ำบางปะกงมากขึ้นเรื่อยๆ
จากทั้งหมดที่กล่าวมา นอกจากแนวคิดในการพัฒนาที่ผิด และการใช้แผนที่ในการพัฒนาที่ไม่ครอบคลุมทุกมิติแล้ว ปัญหาของการพัฒนาที่นำพาบางปะกงมายังจุดนี้ยังประกอบไปด้วยอีกหลายองคาพยพ เช่น สิทธิ์การถือครองที่ดิน ซึ่งอริยาขยายความให้เราฟังว่า การออกโฉนดเกิดขึ้นเมื่อนานมาแล้ว ทุกคนจึงมีสิทธิ์ที่จะขายให้กับใครก็ได้
“ชาวบ้านอยู่ในพื้นที่นี้มาหลายรุ่น เลี้ยงกุ้งจนสามารถส่งลูกเรียนเมืองนอก จบด็อกเตอร์กลับมา ลูกๆ ก็ไปสอนในมหาวิทยาลัยในกรุงเทพ เลือกอยู่ในเมืองหลวงพ่อแม่ก็อายุมากขึ้น 70 – 80 90 เขาจะทำกุ้งต่อไหม ก็ไม่จำเป็นเขาก็ขออยู่ในที่ที่เหมาะๆ เขาอาจจะเหลือพื้นที่บ้านเขาอยู่นิดเดียว ฟาร์มกุ้งอะไรต่างๆ เนี่ยเขาก็ขายเอาเงินมาเลี้ยงดูตัวเองยามแก่ชรา เขาก็ขายได้ นั่นก็คือสิทธิ์ของเขา”
เมื่อเป็นเช่นนี้โรงงานจึงได้ที่ดินไปเป็นกอบเป็นกำโดยเฉพาะที่ดินแปลงใหญ่ โรงงานก็เกิดขึ้น แล้วพอโรงงานเกิดขึ้นแล้ว ต่อให้เป็นที่ดินประเภทที่โล่งเพื่อการรักษาคุณภาพสิ่งแวดล้อม (สีเขียวทแยงฟ้า) ที่โรงงานก็สามารถไปต่อรองขอเปลี่ยนสีผังเมืองได้ เพราะเดิมหน่วยงานที่รับผิดชอบไม่ได้อยากให้มีที่ดินประเภทที่โล่งเพื่อการรักษาคุณภาพสิ่งแวดล้อม (สีเขียวทแยงฟ้า) มาตั้งแต่ต้น แต่เป็นเพราะชาวบ้านไปเรียกร้องจนได้มา อย่างเช่น บริเวณปากแม่น้ำบางปะกงที่ปัจจุบันได้เปลี่ยนสีจนเกือบหมดแล้ว
นอกจากนั้นยังมีปัญหาการรับฟังประชาชนที่อริยามองว่า “เสียงของประชาชนไม่เท่ากัน หน่วยงานที่เป็นอุตสาหกรรมเสียงเขาดังกว่า เพราะว่าเขาสามารถร่วมอยู่ในการวางแผน ไปกำหนดไปขอแก้สีผัง ในขณะที่ชุมชนไม่สามารถเปลี่ยนแปลงอะไรได้ เพราะกระบวนการรับฟังความคิดเห็นไม่ได้รับฟังเขาเท่าที่ควร”
ดังนั้นเมื่อมองในภาพรวมการเปลี่ยนแปลงของลุ่มน้ำบางปะกง เราก็จะเห็นว่ามันไม่ได้เกิดขึ้นเพราะใครคนใดคนหนึ่ง และไม่ได้เกิดขึ้นแบบปุบปับ แต่เกิดจากการพัฒนาในหลายระลอก เกิดขึ้นจากกลไกและกฎหมายที่ค่อยๆ เบียดบัง
หรือสายน้ำแห่งชีวิตเส้นนี้จะกำลังค่อยๆ ไหลไปสู่ความตาย
เรากำลังทุบหม้อข้าว และถอนรากเหง้าของตัวเอง
การเปลี่ยนแปลงในบางปะกงอาจไม่ใช่ความตายที่เห็นได้ด้วยตา ไม่ใช่การไร้ลมหายใจของผู้คน หรือการล่มสลายลงฉับพลัน แต่คือการค่อยๆ เลือนหายไปของชุมชนดั้งเดิม ของแหล่งอาหาร และวิถีชีวิตที่เคยฝังรากลึกในผืนดิน
“ในปัจจุบันที่เห็นชัดที่สุด คือ มีแนวโน้มที่โรงงานอุตสาหกรรมยังคงลุกคืบเข้ามาเรื่อยๆ ถ้ายังไม่มีการระงับอย่างชัดเจน และเมื่อล้ำเข้ามามากๆ พื้นที่ set back (ที่ดินประเภทที่โล่งเพื่อการรักษาคุณภาพสิ่งแวดล้อม (สีเขียวทแยงฟ้า) ) ที่ชาวบ้านต่อสู้เพื่อกำหนดขึ้นมาก็มีสิทธิ์ที่ก็จะหายไปเลย มันหนักหนาขึ้นเรื่อยๆ จริงๆ”
ผลกระทบที่รุนแรงที่สุดจึงไม่ใช่แค่ในเชิงกายภาพแต่คือการกัดกร่อน ‘ภูมิวัฒนธรรม’ และ ‘ความมั่นคงทางอาหาร’ ของทั้งพื้นที่
ภูมิวัฒนธรรม ซึ่งหมายถึง มรดกที่คนรุ่นก่อนสร้างไว้ร่วมกับธรรมชาติทั้งที่จับต้องได้ เช่น สถาปัตยกรรมพื้นถิ่น และที่จับต้องไม่ได้ อย่างประเพณี อาหาร ความรู้ท้องถิ่น เพราะในอดีต คนที่อพยพมาตั้งรกรากริมแม่น้ำบางปะกง ล้วนเลือกพื้นที่ด้วยความรู้ความเข้าใจในธรรมชาติ พื้นที่จึงสอดคล้องกับการดำรงชีวิต และวัฒนธรรมที่ถือกำเนิดขึ้นก็สะท้อนรากฐานเหล่านั้น
และแม่น้ำบางปะกงซึ่งเป็นหนึ่งในสี่แม่น้ำสายหลัก(บางปะกง เจ้าพระยา ท่าจีน แม่กลอง) ที่ผู้คนเลือกเข้ามาตั้งถิ่นฐาน ก็ได้สะท้อนผลลัพธ์ของการเลือกพื้นที่เพื่อเข้ามาตั้งถิ่นฐานด้วยภูมิปัญญา การอยู่ร่วมกับธรรมชาติ การสืบทอดผ่านรุ่นสู่รุ่น ออกมาเป็นวัฒนธรรมท้องถิ่น
แต่การเปลี่ยนแปลงเชิงโครงสร้าง เช่น การขยายตัวของอุตสาหกรรม ไม่เพียงเปลี่ยนภูมิทัศน์ แต่ยังเปลี่ยนกลุ่มคนที่อยู่ในพื้นที่ด้วย
ลูกหลานของคนในชุมชนเดิมจำนวนมากเลือกไปทำงานในเมืองใหญ่ ที่ดินถูกขายให้โรงงานอุตสาหกรรม มีแรงงานจากที่อื่นย้ายเข้ามาอยู่อาศัย วิถีชีวิตใหม่ที่ไม่มีรากกับพื้นที่จึงค่อยๆ แทรกเข้ามาแทนที่
“การเข้ามาของอุตสาหกรรม ยังผลไปสู่การเข้ามาของแรงงาน และการย้ายถิ่นฐานเปลี่ยนกลุ่มคนซึ่งถือว่าเป็นการเปลี่ยนเชิงวัฒนธรรมที่สำคัญที่สุด” และทำให้วัฒนธรรมที่สอดคล้องกับพื้นที่ที่สุดหายไป
ขณะเดียวกัน ความมั่นคงทางอาหารก็สั่นคลอน อริยาอธิบายว่า หากคนในพื้นที่ต้องเลิกปลูกข้าว แล้วหันไปซื้อข้าวจากห้างสรรพสินค้าระยะทางของอาหารที่เรียกว่า food miles จะยิ่งยาวขึ้น ยิ่งสร้างคาร์บอนจากการขนส่ง การเดินทางมากขึ้น ข้าวที่เคยปลูกเอง กินเอง และเหลือขายได้ กลายเป็นของที่ต้องซื้อจากนอกพื้นที่ พื้นที่ผลิตอาหารที่เคยเป็นหม้อข้าวของชุมชน ก็จะหายไปทีละแปลง
“นาขาวังออร์แกนิกที่เคยทำได้ปีละครั้งในฤดูฝน แล้วเปลี่ยนเป็นบ่อกุ้ง บ่อปลาในฤดูแล้ง เพราะน้ำเค็มช่วยไล่แมลงได้ ตอนนี้กำลังหายไป เพราะเจ้าของที่ดินสูงวัยทำไม่ไหวแล้ว และเมื่อมีโรงงานมาติดต่อขอซื้อที่ก็ยากที่จะปฏิเสธ”
นาหนึ่งแปลงถูกขายไป
สองแปลงถูกถมกลายเป็นโรงงาน
สามแปลงก็ไม่เหลือพื้นที่ให้คนปลูกข้าวเองอีกต่อไป
และเมื่อไม่มีข้าว ไม่มีปลา ไม่มีสวนที่ผลิตอาหารได้เอง คำถามก็คือ พื้นที่ที่ไม่มีแหล่งอาหารจะยังเรียกว่า ‘พื้นที่ที่มีชีวิต’ ได้อยู่ไหม?
เราต้องหยุดออกแบบผังเมืองที่แค่ระบายสีกันเฉยๆ
เพื่อรักษาลุ่มน้ำบางปะกง จังหวัดฉะเชิงเทราให้ยังมีลมหายใจ อริยาเชื่อว่าสิ่งที่อาจทำได้ทันทีและสำคัญไม่น้อยกว่าผังเมืองหรือแผนการพัฒนาใดๆ คือ การกระจายเสียงของชุมชน ซึ่งเสียงเหล่านั้นอาจเริ่มต้นได้จากตัวนักวิจัยอย่างเธอเอง ที่สามารถเข้าไปร่วมมือกับชุมชน หรือเข้าไปเป็นส่วนหนึ่งของฝ่ายรัฐให้มากขึ้น เพื่อเพิ่มความสามารถในการต่อรอง
“เราสามารถช่วยกระจายเสียงของชุมชนให้มันเท่าเทียมและให้มันได้ประโยชน์ในเชิงส่วนรวมมากที่สุดได้ เพราะปัญหาก็คือ อุตสาหกรรมเขามีเป้าหมายชัดเจนในการพัฒนาในเชิงเศรษฐกิจ เพื่อประโยชน์สูงสุดกับตัวเขา ให้เขาได้ที่ดินถูก ได้ที่ดินติดน้ำ แต่ในมิติอื่นเขาไม่มอง”
และหากเธอสามารถส่งเสียงไปยังผู้มีอำนาจได้ สิ่งที่อริยาอยากเน้นย้ำคือ การพัฒนาที่ดีต้องเริ่มจากการเข้าใจพื้นที่ ให้เป็นการพัฒนาที่รู้จักบ้าน เพราะการพัฒนาไม่ใช่สิ่งเลวร้าย แต่สิ่งที่อันตรายคือการพัฒนาแบบไม่รู้จักพื้นที่
อริยามองว่าในปัจจุบันสายตาของหน่วยงานมักพูดถึงการพัฒนาอย่างยั่งยืนที่ควรมีครบสามมิติ ไม่ว่าจะเป็นเศรษฐกิจ สังคม และสิ่งแวดล้อม แต่ในทางปฏิบัติ กลับเน้นเศรษฐกิจมากเกินไป หรือมองด้านสังคมเฉพาะในแง่รายได้ และแทบจะไม่มีใครใส่ใจเรื่องสิ่งแวดล้อม
“เขามองสิ่งแวดล้อมแค่ในรูปแบบของรายงาน CHIA หรือ EIA เพื่อผ่านขั้นตอนเท่านั้น แต่ไม่มีใครหยุดถามว่าพื้นที่นี้เหมาะกับอะไรจริงๆ? อะไรคือบริบทของชุมชน? และเราจะออกแบบการพัฒนาให้อยู่ได้จริง ร่วมกับคนในพื้นที่ได้อย่างไร?”
แต่การจะนำไปสู่พัฒนาอย่างยั่งยืนจะเกิดขึ้นได้ต่อเมื่อเราคุยกันอย่างครบถ้วนตั้งแต่บริบทของพื้นที่ การวางแผนให้สอดคล้อง และมีหลักวิชาการเพื่อให้เกิดผังเมืองที่มีประสิทธิภาพ ไม่ใช่เพียงแค่ผังเมืองที่เป็นกระดาษเฉยๆ
“การจะทำให้ผังเมืองมีประสิทธิภาพจะต้องมีข้อมูลสนับสนุนจากนักวิชาการ จากหน่วยงานภาคปฏิบัติที่จะต้องเข้าใจเรื่องพื้นที่จริงๆ แต่ปัญหาตอนนี้ก็คือ ผังเมืองโดยกรมโยธาธิการและผังเมืองจ้างบริษัทที่ปรึกษาในการทำผังเมือง แล้วบริษัทก็ใช้เทมเพลตหรืออะไรสักอย่างที่เป็นฟอร์แมตในการทำผังสี”
เรามักเห็นการลงพื้นที่มีจริงบ้างไม่จริงบ้าง หรือการรับฟังความคิดเห็นที่เป็นเพียงการทำตามระเบียบขั้นตอน แล้วก็ออกมาเป็นกฎหมายผังเมือง พ.ร.บ. ผังเมือง
“เป็นผังเมืองที่ระบายสีกันเฉยๆ แล้วก็เอาไปต่อรองกันไป ต่อรองกันมา”
ชิ้นส่วนสุดท้ายที่อริยามองว่าอาจจะช่วยให้เรารักษาลุ่มน้ำบางปะกงที่ยังมีชีวิตไว้ได้ คือ หน่วยงานที่แข็งแกร่งเท่ากับความท้าทาย เธอมองว่ามีความจำเป็นอย่างยิ่งที่ประเทศไทยจะต้องมีหน่วยงานด้านผังเมืองระดับชาติที่คล่องตัวกว่านี้เพื่อควบคุมดูแลการพัฒนาเชิงกายภาพของเมืองโดยเฉพาะ
เช่นในประเทศอย่างสิงคโปร์ มีหน่วยงานระดับชาติอย่าง URA (Urban Redevelopment Authority) ที่สามารถกำหนดทิศทางการพัฒนาเมืองที่เชื่อมโยงกับระบบนิเวศได้อย่างจริงจัง เช่นการสร้าง green corridor หรือ Gardens by the Bay
ในขณะที่ประเทศไทย ยังไม่มีหน่วยงานกลางที่ดูแลฝั่งกายภาพของการพัฒนาที่มีพลังและอำนาจเท่าเทียมกับฝั่งเศรษฐกิจและสังคม
อริยาเสนอว่า หน่วยงานผังเมืองของเราควรได้รับการยกระดับให้มีอำนาจและลำดับชั้นคล้ายกับสภาพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติที่อยู่ภายใต้กำกับสำนักนายกรัฐมนตรี เพื่อให้สามารถควบคุมแผนการใช้พื้นที่ของประเทศได้จริง
วิธีการเหล่านี้ไม่ใช่ความฝันที่เอื้อมไม่ถึง เพียงแต่ต้องการความมุ่งมั่นจากทุกฝ่าย ไม่ว่าจะเป็นนักวิจัย ชุมชน หรือภาครัฐ
เพราะลุ่มน้ำบางปะกงยังหายใจอยู่ ยังมีคนที่รัก ยังมีวิถีชีวิตที่คุ้มค่าแก่การปกป้อง และหากเริ่มต้นแก้กันใหม่วันนี้ พื้นที่เหล่านั้นอาจยังมีโอกาสดำรงอยู่ได้อย่างยั่งยืน สำหรับคนรุ่นต่อๆ ไป
