เฉพาะพื้นที่ EEC ภาคอุตสาหกรรมปลดปล่อยคาร์บอนไดออกไซด์ประมาณ 30 ล้านตันคาร์บอนต่อปี แต่ป่าชายเลนในภาคตะวันออกดูดซับได้เพียง 1.2 แสนตันคาร์บอนต่อปีเท่านั้น เห็นตัวเลขนี้แล้วคุณรู้สึกอย่างไร
เวลาพูดถึงป่าชายเลน หลายคนอาจจะนึกถึงการเป็นแหล่งท่องเที่ยวอย่าง ทุ่งโปรงทองและป่าชายเลนเจดีย์กลางน้ำที่ระยอง ป่าชายเลนอ่าวคุ้งกระเบน ที่จันทบุรี ลานตะบูนโบราณบ้านท่าระแนะและป่าชายเลนหาดทรายดำที่ตราด
แต่ในอีกทางหนึ่ง ป่าชายเลนเองก็เป็นระบบนิเวศสำคัญในหลากหลายมิติ ทั้งในมิติความเชื่อมโยงกับวิถีชีวิตของคนในชุมชนหรือสังคม ตามมาด้วยผลพลอยได้ในทางเศรษฐกิจผ่านการสร้างเป็นแหล่งท่องเที่ยวที่ทุกคนได้มายลโฉมกัน
แต่สิ่งสำคัญที่สุดสำหรับการดำรงอยู่ของป่าชายเลนคือเป็นระบบนิเวศที่ทำให้ธรรมชาติในพื้นที่ยังอุดมสมบูรณ์ ด้วยความที่ป่าชายเลนเป็นแหล่งเพาะพันธุ์สัตว์น้ำชั้นดี ไม่ว่าจะเป็นกุ้ง หอย ปู ปลาหลากหลายชนิดที่เราอาจเคยกินกันมาบ้าง รวมถึงนานาพรรณพืชในป่าชายเลนก็สามารถนำมาเป็นอาหารหรือสมุนไพรมากสรรพคุณได้เหมือนกัน ป่าชายเลนก็เลยเป็นเหมือนกับแหล่งผลิตอาหารให้กับเราด้วยในอีกทางหนึ่ง และยังสร้างรายได้ให้กับคนในชุมชนได้อีกด้วย
แต่ไม่ใช่แค่คนในพื้นที่เท่านั้นทีไ่ด้ประโยชน์จากป่าชายเลน แต่ทุกคนบนโลกใยังได้ประโยชน์จากการที่ป่าชายเลนที่มีความสามารถในการดูดซับคาร์บอนและฝุ่นพิษในอากาศได้ดีมากๆ
หรืออาจบอกได้ว่าป่าชายเลนก็เปรียบเสมือน ‘เครื่องฟอกอากาศ’ ขนาดใหญ่ และภาคตะวันออกก็โชคดีมากๆ ที่มีป่าชายเลนกว่าสองแสนไร่
อย่างไรก็ตามด้วยบทบาทของป่าชายเลนที่คอยดูดซับมลพิษที่น่าทึ่งนี้เอง ที่ทำให้หลายคนมองว่าป่าชายเลนอาจเป็นเครื่องมือต่อกรกับปัญหาการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ (Climate Change) และกลายมาเป็นเครื่องมือสำหรับการทำ CSR และนำไปสู่เรื่องคาร์บอนเครดิตตามมา
แต่นี่จะใช่ทางออกของการแก้ปัญหาภาวะโลกรวนหรือไม่ แล้วการทำ CSR กับป่าชายเลนมีประสิทธิภาพขนาดไหน คาร์บอนเครดิตที่เข้ามาเป็นกลไกแลกเปลี่ยนได้ผลจริงหรือไม่ บทความนี้ชวนไปสำรวจเบื้องหลังของผลประโยชน์ใต้ผืนป่าชายเลนกัน
เพราะป่าชายเลนสามารถดูดซับคาร์บอนได้สูงกว่าป่าอื่นๆ ถึง 3 – 5 เท่า
รู้หรือไม่ว่าภาคตะวันออกมีพื้นที่ป่าชายเลนเป็นอันดับ 2 ของประเทศ จากข้อมูลของกรมทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม (ทช.) ในปี พ.ศ. 2563 พบว่าในภาคตะวันออกมีพื้นที่ป่าชายเลนทั้งหมดประมาณ 201,374 ไร่ โดยจังหวัดที่มีพื้นที่ป่าชายเลนมากที่สุดได้แก่จังหวัดจันทบุรี 101,705 ไร่ รองลงมาคือตราด 67,823 ไร่ ตามมาด้วยระยอง 13,632 ไร่ ฉะเชิงเทรา 11,558 ไร่ และชลบุรี 6,656 ไร่
ซึ่งหากลองเอาตัวเลขมารวมกันเรียกว่าภาคตะวันออกมีพื้นที่ป่าชายเลนเกือบเท่ากับเกาะช้าง (268,125 ไร่)ในจังหวัดตราดเลยทีเดียว
จากงานศึกษาที่ผ่านมาบอกกับเราว่าป่าชายเลนมีความสามารถในการดูดซับก๊าซเรือนกระจกได้สูงกว่าป่าอื่นๆ ประมาณ 3 – 5 เท่า โดยมีผลการศึกษาการกักเก็บคาร์บอนไดออกไซด์ของพืชสกุลโกงกาง พบว่าป่าชายเลนสามารถดูดซับคาร์บอนออกไซด์โดยเฉลี่ยได้สูงถึง 9.4 ตันคาร์บอนไดออกไซด์เทียบเท่าต่อไร่ต่อปี แต่ทั้งนี้ความสามารถในการกักเก็บคาร์บอนของป่าชายเลนก็ผันแปรไปตามปัจจัยอื่นๆ ด้วย
แต่พอพูดถึง ‘ตันคาร์บอนไดออกไซด์’ หลายคนอาจจะยังไม่เห็นภาพ เราเลยขออธิบายเพิ่มถึงหน่วยการวัดก๊าซเรือนกระจกกันเล็กน้อย โดยหน่วยตันคาร์บอนไดออกไซด์เทียบเท่า (tCO2eq) คือขนาดของก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์ 1 ตัน ที่หากเทียบให้เห็นภาพก็อาจจะลองนึกถึงตู้คอนเทนเนอร์ขนาด 40 ฟุตวางเรียงกันประมาณ 7-8 ตู้ หากนึกภาพดูก็จะเห็นว่าเวลาป่าชายเลนสามารถดูดซับคาร์บอนออกไซด์โดยเฉลี่ยได้สูงถึง 9.4 ตันคาร์บอนไดออกไซด์ต่อไร่ต่อปี ก็คงพอนึกภาพได้ว่ามีจำนวนมหาศาลขนาดนั้น และนั่นคือความเก่งกาจของป่าชายเลนนั่นเอง และนอกจากคาร์บอนไดออกไซด์แล้ว ป่าชายเลนยังสามารถดักจับฝุ่นละอองในอากาศได้ด้วยเหมือนกัน โดยเฉพาะฝุ่น PM 2.5 ที่เรากำลังเผชิญอยู่ในตอนนี้
แน่นอนว่าภาครัฐเองก็มีความพยายามจะเพิ่มพื้นที่ป่าชายเลนด้วยเหมือนกัน โดยข้อมูลจากสำนักข่าวไทยรัฐนำเสนอว่า กรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง(ทช.) ได้ตั้งเป้าในการปลูกและฟื้นฟูป่าชายเลนในช่วงระยะเวลา 10 ปี (พ.ศ. 2565 – 2574) เอาไว้แล้วถึง 3 แสนไร่ เพื่อให้บรรลุเป้าหมายของภาครัฐในการเพิ่มขีดความสามารถในการดูดกลับคาร์บอนของภาคป่าไม้ให้เพิ่มเป็น 120 ตันคาร์บอนภายในปี พ.ศ. 2580 ด้วย
จะเห็นได้ว่าเมื่อเราเห็นถึงศักยภาพของพื้นที่ป่าชายเลนแล้ว จึงไม่แปลกที่ใครๆ ต่างก็มุ่งเป้าพยาม ‘อนุรกษ์’ หรือ ‘ฟื้นฟู’ พื้นที่ป่าชายเลนกันมากขึ้น
เมื่อการปลูกป่าชายเลนกลายเป็นเทรนด์การทำ CSR
เมื่อป่าชายเลนมีความสำคัญต่อสิ่งแวดล้อมมากขนาดนี้ ป่าชายเลนก็เลยได้กลายมาเป็นหนึ่งในกลไกยอดนิยมในการแก้ปัญหาโลกร้อนภายใต้แนวคิด ‘อาศัยธรรมชาติเป็นฐานในการแก้ปัญหา’ (Natural-based Solutions : NbS) เพื่อบรรลุเป้าหมายความเป็นกลางทางคาร์บอน (Carbon Neutrality) และเป้าหมายก๊าซเรือนกระจกเป็นศูนย์ (Net ZERO) อย่างไม่ต้องสงสัย
ข้อมูลความสามารถในการดูดซับคาร์บอนของป่าชายเลนที่ชวนทึ่งนี้ ทำให้เอกชนบางแห่งมักจะมีการจัดกิจกรรมปลูกป่าชายเลนอยู่บ่อยครั้งผ่านกิจกรรม ‘ความรับผิดชอบต่อสังคมขององค์กร’ หรือที่เรารู้จักกันดีในชื่อ CSR (Corporate Social Resposibility) ซึ่งจริงๆ แล้วการทำ CSR ก็สามารถทำได้หลากหลายวิธี แต่การทำ CSR โดยการปลูกป่า รวมถึงป่าชายเลนก็ดูจะเป็นที่นิยมกว่าวิธีอื่นๆ
เพราะเมื่อดูสถิติกิจกรรม CSR ด้านสิ่งแวดล้อมของบริษัทในไทยช่วงปี พ.ศ. 2562 – 2566 อ้างอิงจากหนังสือ Anti-Greenwash CSR : คู่มือซีเอสอาร์ด้านสิ่งแวดล้อมฉบับนักนิเวศ โดยป่าสาละ พบว่า ในบรรดารูปแบบการทำ CSR ด้านสิ่งแวดล้อมของเอกชนทั้งหมดมีการปลูกป่าอยู่ที่ 43% และแบ่งเป็นการปลูกป่าชายเลนอยู่ที่ 12% ด้วยกัน นอกจากนี้ รัฐก็ยังมีการสนับสนุนเอกชนในการทำ CSR ปลูกป่าชายเลนในหลายๆ พื้นที่ทั้งในภาคตะวันออกและทั่วประเทศ
อย่างไรก็ตาม แม้ว่า CSR การปลูกป่าชายเลนอาจจะมีเจตนาที่ดีในการร่วมกันเพิ่มพื้นที่ดูดซับคาร์บอนเพื่อแก้ไขปัญหาโลกร้อน แต่ก็ใช่ว่าผลลัพธ์ที่ออกมาจะตรงกับเจตนาดีเสมอไป โดยในหนังสือดังกล่าวได้ยกตัวอย่างการทำ CSR โดยการปลูกป่าชายเลนที่มักจะปลูกต้นโกงกางเพียงชนิดเดียว ซึ่งผลสำรวจพบว่าต้นโกงกางมักจะตายลงในไม่ช้าเนื่องจากต้นกล้าโกงกางไม่แข็งแรงพอที่จะปรับตัวให้เข้ากับสภาพแวดล้อมของป่าชายเลนได้ และถึงแม้จะมีการปักไม้ไผ่เพื่อลดความแรงลมและคลื่นทะเล แต่ในท้ายที่สุด เศษไม้ไผ่ที่ผุพังก็จะรบกวนการเจริญเติบโตของต้นกล้า หรือแม้ว่าจะมีการเสริมความแข็งแรงเพิ่ม ตะกอนจากฝั่งที่ถูกคลื่นน้ำซัดก็จะไม่สามารถออกสู่ทะเลได้ ทำให้ต้นกล้าถูกตะกอนทับถมจนไม่สามารถเจริญเติบโตได้อยู่ดี
นอกจากนี้ก็ยังมีการยกตัวอย่างการปลูกป่าชายเลนบนหาดเลนที่ไม่เคยมีป่าชายเลนมาก่อน ซึ่งในหนังสือได้อธิบายไว้ว่าการเพิ่มต้นไม้แปลกถิ่นเข้าไปอาจเป็นการรบกวนสมดุลของระบบนิเวศเดิม ทำให้ระบบนิเวศเดิมเสียหาย และทำให้ความหลากหลายทางระบบนิเวศเดิมลดลงด้วย
จากข้อมูลเหล่านี้ก็พอจะเห็นว่าการทำ CSR อย่างไม่เข้าใจระบบนิเวศอาจส่งผลให้ระบบนิเวศที่ควรจะเติบโตกลับกลายเป็นการทำร้ายระบบนิเวศไปเสียเอง
แค่ปลูกป่าไม่อาจชดเชยหรือดูดซับคาร์บอนที่เราผลิตได้ทั้งหมด
แม้ว่าศักยภาพของป่าชายเลนจะสูงกว่าป่าทั่วไป และมีโครงการ CSR โผล่ขึ้นมามากมาย แต่ทว่าสุดท้ายแล้วการปลูกป่า หรือพยายามผลักดันกลไกคาร์บอนเครดิตก็อาจจะไม่ใช่ทางออกทีดีเสียทีเดียว
ข้อมูลจาก Environman ที่เผยแพร่ในปี พ.ศ. 2567 ชี้ว่าปริมาณการดูดซับคาร์บอนของป่าชายเลนในประเทศไทยโดยเฉลี่ยต่อปีคิดเป็นประมาณ 1.02 ล้านตันคาร์บอนเท่านั้น ในขณะที่ข้อมูลจาก World Rainforest Movement ในปี พ.ศ. 2566 ชี้ว่าประเทศไทยมีการปล่อยคาร์บอนรวมทั้งหมดถึง 345 ล้านตันคาร์บอน ซึ่งภาคส่วนที่ปล่อยคาร์บอนมากที่สุดก็จะมาจากภาคพลังงาน ตามมาด้วยภาคอุตสาหกรรม ภาคคมนาคม และกิจกรรมของมนุษย์อื่นๆ
ทีนี้ลองย้อนกลับมาดูในภาคตะวันออก จากฐานข้อมูลการปล่อยและดูดกลับคาร์บอน โดยองค์การบริหารจัดการก๊าซเรือนกระจก (มหาชน) ที่มีสถิติล่าสุดอยู่ที่ปี พ.ศ. 2562 ชี้ว่าภาคป่าไม้ในภาคตะวันออกรวมป่าชายเลนแล้ว สามารถดูดกลับคาร์บอนได้รวมกันประมาณ 4.6 ล้านตันคาร์บอน
ซึ่งหากทดลองคำนวณคร่าวๆ โดยการแยกพื้นที่ป่าชายเลนในแต่ละภาคมาเปรียบเทียบกับค่าการดูดซับคาร์บอนของป่าชายเลนทั้งประเทศ ก็จะได้สัดส่วนการดูดซับคาร์บอนของป่าชายเลนในภาคตะวันออกเพียง 1.2 แสนตันคาร์บอนเท่านั้น ซึ่งก็ยังไม่สมดุลกับการปล่อยคาร์บอนทั้งหมดในภาคตะวันออกที่สูงถึง 56 ล้านตันคาร์บอน โดยเฉพาะใน 3 จังหวัด EEC ได้แก่ฉะเชิงเทรา ชลบุรี ระยอง ก็ปล่อยคาร์บอนทั้งหมดถึง 48 ล้านตันคาร์บอนเข้าไปแล้ว และหากจำแนกลึกลงไปอีก ข้อมูลจากอบก. ในปี พ.ศ.2562 เองก็ได้รายงานว่า ภาคอุตสาหกรรมและพลังงานในจังหวัด EEC ก็ปลดปล่อยมากกว่า 30 ล้านตันคาร์บอนเลยทีเดียว
ถึงตรงนี้หลายคนอาจเข้าใจว่าต้องปลูกป่าชายเลนเพิ่มอีก แต่ย้อนกลับไปที่ป่าชายเลนนั้นไม่ได้เป็นระบบนิเวศที่ปลูกง่าย ฟื้นง่าย และไม่ได้ปลูกได้ในทุกพื้นที่ ทั้งยังมีความเปราะบางกว่าป่าอื่นๆ เรียกว่าป่าชายเลนมีความซับซ้อนกว่าที่เราคิดอยู่มาก และป่าชายเลนเองก็ไม่ได้เท่ากับต้นโกงกางด้วย แต่มีความหลากหลายของระบบนิเวศ ดังนั้นการปลูกป่าชายเลน (หรือแม้แต่ป่าอื่นๆ) ไม่ได้เป็นทางออกอันดับต้นๆ ของการแก้ปัญหาโลกรวนแต่อย่างใด
เบื้องหลัง CSR ป่าชายเลนคือมูลค่าจากคาร์บอนเครดิตที่อาจสร้างได้มากกว่าป่าอื่นๆ
แล้วอะไรคือแรงจูงใจให้ CSR หันมาปลูกป่า โดยเฉพาะป่าชายเลนกันมากขึ้น?
ก็ต้องบอกว่าปัจจุบันมีกลไกที่เรียกว่า ‘คาร์บอนเครดิต’ ที่ได้กลายมาเป็นเทรนด์สำหรับเอกชนในการได้ภาพ CSR กับผลประโยชน์ไปพร้อมๆ กัน
เพราะถ้าพูดให้เข้าใจง่าย ‘คาร์บอนเครดิต’ (Carbon Credit) เป็นเหมือนตัวเลขลิมิตที่เอกชนแต่ละเจ้าก็จะมีสิทธิ์ในการปลดปล่อยคาร์บอนหรือก๊าซเรือนกระจกสู่สิ่งแวดล้อม ซึ่งหากใครลดคาร์บอนได้ตามที่กำหนด ส่วนต่างตรงนั้นก็จะสามารถนำมาซื้อขายในระบบตลาดคาร์บอนเครดิตได้ แต่ถ้าใครลดไม่ได้ก็ต้องหาวิธีชดเชย โดยวิธีการหนึ่งก็คือการซื้อคาร์บอนเครดิตจากตลาดคาร์บอนมาชดเชย
คาร์บอนเครดิตเป็นเครื่องมือทางการตลาดที่มีเป้าหมายในการจูงใจให้เอกชนร่วมรับผิดชอบต่อสิ่งแวดล้อม โดยหวังว่าจะเป็นการสนับสนุนให้เอกชนมีการลดและชดเชยการปล่อยคาร์บอนของตน รวมถึงจูงใจให้เอกชนมีการพัฒนานวัตกรรมที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อมมากขึ้น เพื่อบรรลุเป้าหมายด้านสิ่งแวดล้อมต่อไปในอนาคต
ในประเทศไทยมีการซื้อขายคาร์บอนเครดิตภาคสมัครใจ (Voluntary Carbon Market) ครั้งแรกในปี พ.ศ. 2559 โดยมีองค์การบริหารจัดการก๊าซเรือนกระจก (มหาชน) หรือ อบก. ซึ่งเป็นหน่วยงานภายใต้กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมเป็นผู้รับผิดชอบในการตรวจสอบ ประเมิน และอนุมัติโครงการคาร์บอนเครดิต และส่งเสริมตลาดคาร์บอนในประเทศ
และเรื่องนี้เองทำให้เรื่อง CSR กับเรื่องคาร์บอนเครดิตกลายมาเป็นเรื่องที่ผูกโยงกัน
อธิบายเพิ่มเติมคือคาร์บอนเครดิตจากโครงการแต่ละประเภทจะมีราคาซื้อขายที่แตกต่างกัน ซึ่งประเภทที่ราคาดีที่สุดในไทยก็คือคาร์บอนเครดิตภาคป่าไม้ ซึ่งข้อมูลจากศูนย์วิจัยกสิกรไทยพบว่าในปี พ.ศ. 2567 ราคาคาร์บอนเครดิตจากภาคป่าไม้มีค่าเฉลี่ยอยู่ที่ประมาณ 510 บาท/ตันคาร์บอน และข้อมูลจาก SD Thailand พบว่าในปี พ.ศ. 2565 คาร์บอนเครดิตภาคป่าไม้สามารถทำราคาได้สูงสุดถึง 2,000 บาท/ตันคาร์บอนเลยทีเดียว
ในส่วนของป่าชายเลน ด้วยความที่มีความสามารถในการดูดซับคาร์บอนที่สูง ทำให้ป่าชายเลนมีแนวโน้มที่จะสร้างคาร์บอนเครดิตเพื่อซื้อขายในตลาดคาร์บอนได้มากกว่าป่าอื่นๆ ยกตัวอย่างจากผลการศึกษามูลค่าการใช้ประโยชน์ของป่าชายเลนในจังหวัดระนองในปี พ.ศ. 2559 ประเมินว่าป่าชายเลนในพื้นที่ที่ทำการศึกษากว่า 3 หมื่นไร่สามารถสร้างมูลค่าจากการกักเก็บคาร์บอนได้ถึง 353 ล้านบาท แต่ทั้งนี้ก็ผันแปรไปตามขนาดพื้นที่ ความสามารถในการกักเก็บคาร์บอน รวมถึงราคาซื้อขายในตลาดคาร์บอนด้วย
ทั้งนี้ CSR และคาร์บอนเครดิตก็ยังคงเป็นแนวทางที่ทั้งภาครัฐและเอกชนต่างก็เชื่อว่าสามารถลดโลกร้อนได้จริง แต่ผลลัพธ์ที่ได้จะ ‘เวิร์ค’ ตามที่รัฐและเอกชนคาดหวังหรือไม่นั้น ก็ยังเป็นคำถามอยู่เสมอมา
เมื่อคาร์บอนเครดิตแบ่งปันผลประโยชน์ให้กับบริษัท 70% ชุมชนผู้ดูแลป่า 20% และ ทช. อีก 10%
ย้อนกลับไปที่เป้าหมายการเพิ่มพื้นที่ป่าชายเลนให้ได้ 3 แสนไร่ภายใน 10 ปีของ ทช. ซึ่งเป้าหมายดังกล่าวดำเนินการภายใต้ ‘โครงการปลูกป่าชายเลนเพื่อประโยชน์จากคาร์บอนเครดิตสำหรับบุคคลภายนอก’ ซึ่งเปิดตัวในปี พ.ศ. 2565 โดยข้อมูลจาก The Momentum ชี้ว่าในปีดังกล่าว ทช. ได้จัดสรรพื้นที่ป่าชายเลนกว่า 4 หมื่นไร่ให้ 17 บริษัทเอกชนได้ดำเนินโครงการปลูกป่าชายเลน
ต่อมาในปี พ.ศ. 2566 ทช. ก็ได้เปิดตัว ‘โครงการป่าชายเลนเพื่อประโยชน์จากคาร์บอนเครดิตสำหรับชุมชน’ ซึ่งข้อมูลจาก Greennews ก็ยังได้ระบุอีกว่า ทช. มีการประกาศอนุมัติพื้นที่ป่าชายเลนสำหรับชุมชนไปแล้วกว่า 1.6 แสนไร่ในพื้นที่ 10 จังหวัดทั่วประเทศ ซึ่งหนึ่งในนั้นก็คือป่าชายเลนในตำบลแสนตุ้ง อำเภอเขาสมิง จังหวัดตราด ซึ่งมีพื้นที่ 2,160 ไร่
นอกจากนี้ ข้อมูลจากไทยรัฐก็ยังชี้ให้เห็นอีกว่า ‘ป่าในเมืองระยอง’ จำนวน 500 ไร่ก็คืออีกหนึ่งตัวอย่างในเชิงประจักษ์ของเป้าหมายการเพิ่มป่าชายเลนของ ทช. ซึ่งก็จะถูกนำมาสร้างคาร์บอนเครดิตเพื่อสร้างรายได้ให้กับชุมชนต่อไป
ข้อมูลจาก Greennews ชี้ว่ามีบริษัทและองค์กรภาคเอกชนสนใจเข้าร่วมโครงการดังกล่าวเพิ่มขึ้นเป็น 35 รายในปี พ.ศ. 2566 และในปีเดียวกันนั้นเองก็ยังมีข้อมูลจากสมบูรณ์ คำแหง ประธานคณะกรรมการประสานงานองค์กรพัฒนาเอกชน (กป.อพช.) ออกมาเปิดเผยว่ามีบริษัทแห่งหนึ่งได้รับจัดสรรพื้นที่ปลูกป่าชายเลนไปแล้วกว่า 1 แสนไร่ จึงมีความเป็นไปได้ว่าในตอนนี้ก็อาจจะมีบริษัทที่เข้าร่วมโครงการมากขึ้น และอาจจะมีการจัดสรรพื้นที่ป่าชายเลนเพื่อผลประโยชน์ทางคาร์บอนเครดิตเพิ่มเติมจากปีก่อนๆ
ทั้งนี้ ตามระเบียบโครงการของ ทช. ก็จะมีการแบ่งปันผลประโยชน์ที่ได้จากคาร์บอนเครดิตระหว่างรัฐและชุมชนผู้ดูแลป่าชายเลน หรืออาจมีเอกชนเข้ามาร่วมดูแลป่ากับชุมชนด้วย โดย ทช. ในฐานะเจ้าของโครงการจะต้องได้ส่วนแบ่งผลประโยชน์ไม่น้อยกว่า 10% โดยสัดส่วนที่เหลือจะเป็นของผู้พัฒนาโครงการที่ต้องตกลงกันเอง
โดยข้อมูลจาก Greennews ก็ยังชี้ให้เห็นถึงสัญญาโครงการปลูกป่าชายเลนเพื่อคาร์บอนเครดิตระหว่างชุมชนแห่งหนึ่งกับบริษัทแห่งหนึ่งซึ่งอยู่ภายใต้โครงการเดียวกัน พบว่ามีการแบ่งปันผลประโยชน์ให้กับบริษัท 70% ชุมชนผู้ดูแลป่า 20% และ ทช. อีก 10% ในระยะเวลา 30 ปี โดยบริษัทมีการสนับสนุนเงินกองทุนสำหรับชุมชนและอื่นๆ จำนวน 2 แสนบาท และสนับสนุนค่าใช้จ่ายในการดำเนินโครงการในปีแรกจำนวน 450 บาทต่อไร่ และในปีถัดๆ ไปจำนวน 200 บาทต่อไร่
จะเห็นได้ว่าสัดส่วนการแบ่งผลประโยชน์นั้นก็ยังเต็มไปด้วยคำถามมากมายว่าสุดท้ายแล้วโครงการคาร์บอนเครดิต ‘แฟร์’ กับทุกคนจริงๆ หรือไม่ ชุมชนและประชาชนได้ประโยชน์อะไรจากโครงการเหล่านี้บ้าง
ยังไม่รวมถึงคำถามที่ตามมาว่าสุดท้ายแล้วการแจกจ่ายพื้นที่ป่าชายเลนเดิมที่มีอยู่แลเ้วมาเป็นพื้นที่ป่าคาร์บอนเครดิตส่งผลบวกกับสิ่งแวดล้อมอย่างไร ซึ่งเรื่องนี้ ในบทความ คาร์บอนเครดิตป่าไม้ ทำอย่างไรจึง ‘ยุติธรรม’ และ ‘ไม่ฟอกเขียว’ โดย สฤณี อาชวานันทกุล ก็ได้เขียนไว้ว่า “โดยทั่วไป ป่าไม้ที่มีอยู่เดิมก็ทำหน้าที่ดูดซับคาร์บอนให้เราอยู่แล้ว ไม่ว่าจะมีหรือไม่มีตลาดคาร์บอน ดังนั้น การจ่ายเงินสำหรับโครงการป่าไม้เดิมจึงอ้างไม่ได้ว่า ช่วยดูดซับคาร์บอน ‘เพิ่มขึ้น’ เพราะเราต้องไม่ลืมว่า เป้าหมายหลักของตลาดคาร์บอนคือช่วย ‘ลด’ การปล่อยก๊าซเรือนกระจกสุทธิลงจากระดับปัจจุบัน”
“ด้วยเหตุนี้ โครงการป่าไม้ที่จะนำมาขายคาร์บอนเครดิตจึงต้องพิสูจน์ให้ได้ว่า รายได้จากการขายคาร์บอนเครดิตจะช่วยลดคาร์บอนได้มากกว่ากรณีที่ไม่มีตลาด เช่น นำรายได้จากการขายคาร์บอนเครดิตไปปลูกป่าเพิ่ม ลดการตัดไม้ทำลายป่า ทำกิจกรรมที่ช่วยลดไฟป่า ฯลฯ หรือพูดอย่างเคร่งครัดก็คือ ถ้าไม่มีตลาดคาร์บอน โครงการเหล่านี้จะไม่เกิดขึ้น”
มาถึงตรงนี้ ก็อาจจะต้องย้อนกลับไปว่าการทำ CSR และคาร์บอนเครดิตในตอนนี้จะยังเป็นการแก้ไขปัญหาโลกร้อนที่ ‘ได้ผลจริง’ และ ‘เป็นธรรม’ อยู่หรือเปล่า? แล้วถ้ามีความจริงใจในการอยากแก้ปัญหาโลกรวน ควรเริ่มต้นจากอะไร
ย้อนกลับไปที่ต้นตอ แก้ปัญหาให้ถูกจุด
มาถึงตรงนี้ การปลูกป่าเองไม่ได้เป็นข้อห้ามที่ไม่ควรทำ CSR แต่อย่างใด แต่เราอจจะต้องย้อนกลับไปที่ปลูกป่าอย่างไรให้แก้ปัญหาได้จริง โดยข้อมูลจากหนังสือ Anti-Greenwash CSR : คู่มือซีเอสอาร์ด้านสิ่งแวดล้อมฉบับนักนิเวศ ชี้ว่า การทำ CSR ปลูกป่าชายเลนสามารถปรับเปลี่ยนวิธีใหม่ให้เกิดผลที่ดีขึ้นได้ และป่าชายเลนก็มีความสามารถในการฟื้นฟูตัวเองอยู่แล้วหากมีสภาพแวดล้อมที่เหมาะสม การปล่อยให้ป่าชายเลนฟื้นฟูตัวเองก็เลยมีโอกาสที่ป่าชายเลนจะกลับมาอุดมสมบูรณ์มากกว่าการที่มีคนเข้าไปปลูกเอง ดังนั้น สิ่งที่ควรทำจริงๆ อาจจะเป็นการย้อนกลับไปจัดการกับต้นตอที่ทำให้ป่าชายเลนมีความอุดมสมบูรณ์น้อยลงกว่าที่ควรจะเป็นมากกว่า
อีกทั้งยังมีข้อเสนอจาก รายงานผลการศึกษา แนวคิดและผลกระทบ นโยบายคาร์บอนเครดิต ของสภาองค์กรของผู้บริโภคที่เสนอว่าภาครัฐเองก็อาจจะต้องย้อนกลับมาทบทวนถึงแนวทางในการซื้อขายคาร์บอนเครดิตภาคสมัครใจในประเทศใหม่อีกครั้ง หรืออาจผลักดันให้ทำโครงการคาร์บอนเครดิตประเภทอื่นๆ ให้มากขึ้นร่วมกับคาร์บอนเครดิตภาคป่าไม้ การไม่นำเครดิตจากพื้นที่อื่นมาหักลบการปล่อยคาร์บอนของตนเอง หรือการนำระบบภาษีคาร์บอน หรือระบบตลาดคาร์บอนภาคบังคับมาใช้ในประเทศ
นอกจากนี้ การคิดเครื่องมือใหม่ที่เหมาะสมมากขึ้นมาใช้เป็นกลไกในการลดคาร์บอนก็เป็นอีกแนวทางหนึ่งที่น่าสนใจเหมือนกัน เช่นการนำแนวทางการจัดการคาร์บอนนอกกลไกตลาด (Mon-market Approach : NMA) มาใช้ก็เป็นอีกแนวทางหนึ่งที่ถูกเสนอเหมือนกัน
นอกจากนี้ยังมีข้อเสนอจากภาคประชาสังคม ผ่านรายงานของ Greennews ว่ามีการเรียกร้องให้ ‘ยุติ’ การใช้คาร์บอนเครดิตเป็นกลไกในการแก้ไขปัญหาโลกร้อน จากเหตุผลที่ว่าคาร์บอนเครดิตไม่สามารถแก้ปัญหาโลกร้อนได้จริง ทั้งยังส่งผลกระทบต่อสังคมและสิ่งแวดล้อม และเป็นเครื่องมือฟอกเขียวให้กลุ่มทุนปล่อยมลพิษได้ต่อไปอีกด้วย
สุดท้ายนี้ หากมองดูจากข้อเสนอทั้งหมดแล้ว วิธีที่น่าจะดีที่สุดก็คือการลดปริมาณการปล่อยคาร์บอนอย่างจริงจังตั้งแต่ต้นทาง ไม่ว่าจะเป็นการหันมาใช้พลังงานทางเลือก หรือพลังงานสะอาดทดแทนพลังงานฟอสซิล หรือการเข้มงวดกับอุตสาหกรรมและภาคส่วนที่ปล่อยมลพิษให้มากขึ้นควบคู่ไปกับการฟื้นฟูดูแลป่าชายเลนอย่างเหมาะสม
เพราะปัญหาสิ่งแวดล้อม ภาวะโลกร้อน ฝุ่นและควันพิษก็เป็นที่เราทุกคนล้วนแล้วแต่เป็นผู้ได้รับผลกระทบ เราเลยต้องมาร่วมกันจับตาการแก้ไขปัญหาสิ่งแวดล้อมของรัฐและเอกชนให้มากขึ้น โดยเฉพาะการปลูกป่าชายเลน เพื่อให้มั่นใจว่าป่าชายเลนจะได้ทำหน้าที่ของมันอย่างที่ควรจะเป็น
และต้องไม่ลืมที่จะแก้ปัญหาสิ่งแวดล้อมตั้งแต่ต้นตอด้วย
