ในวัยเด็ก เราอาจจำกันได้ถึงบทเรียนสำคัญว่าป่าคือแหล่งต้นน้ำ คือพื้นที่ก่อกำเนิดแหล่งน้ำสำคัญ ซึ่งหากไม่มีป่า ก็จะไม่มีน้ำจืดให้สิ่งมีชีวิตไม่ว่าจะเป็นสัตว์ป่า พรรณพืช หรือแม้แต่มนุษย์ได้นำมาใช้ประโยชน์เพื่อดำรงชีพ
ป่าจึงเป็นสัญลักษณ์และเป็นเสมือนหลักประกันต้นทุนน้ำในระบบนิเวศของเรา
อย่างไรก็ตามจากรายงาน สถานการณ์ป่าไม้ และรูปแบบการเปลี่ยนแปลงสภาพพื้นที่ พ.ศ. 2568 โดยมูลนิธิสืบนาคะเสถียร ได้เปิดเผยว่า ภาคตะวันออก มีพื้นที่คงสภาพป่า 4,703,786.12 ไร่ โดยในปีที่ผ่านมามีป่าหายไปกว่า 3,940.99 ไร่ อย่างไรก็ดี ‘จันทบุรี’ ยังคงเป็นแชมป์จังหวัดที่มีพื้นที่ป่ามากที่สุดในภาคตะวันออก
จันทบุรีนี่เองคือพื้นที่ต้นน้ำสำคัญจากการเป็นพื้นที่ที่ป่าจำนวนมาก และกลายเป็นพื้นที่หมายปองให้กับการก่อสร้างเขื่อนเล็กใหญ่ อันเป็นเทคโนโลยีเก่าแก่ที่มนุษย์สร้างขึ้นเพื่อตอบสนองกับระบบชลประทานที่จะมอบน้ำให้มนุษย์ด้วยกันอุปโภคบริโภค โดยล่าสุด เขื่อนคลองวังโตนด (หรือบางคนก็อาจจะเรียกว่าอ่างเก็บน้ำ) ได้กลายเป็นโปรเจ็กต์ที่ทุกคนพูดถึงในช่วงที่ผ่านมา
หนึ่งในประเด็นถกเถียงสำคัญของการอนุมัติสร้างเขื่อนแห่งนี้คือปัญหาในรายงานการประเมินผลกระทบสิ่งแวดล้อม (EHIA หรือ Environmental and Health Impact Assessment) ที่มีข้อมูลไม่ตรงกันอยู่หลายจุด บางเนื้อหาไม่มีรายละเอียดที่ชัดเจน หลายข้อมูลเป็นข้อมูลที่ไม่ตรงตามพื้นที่จริง นำไปสู่การตั้งคำถามถึงความโปร่งใสในการสร้างเขื่อน ที่สะเทือนไปถึงการตั้งคำถามว่าน้ำในเขื่อนแห่งนี้จะถูกผันไปที่ไหน เนื่องจากเขื่อนหรืออ่างเก็บน้ำที่เคยมีในพื้นที่ถึง 3 เขื่อนเองก็เป็นประเด็นคำถามที่เกษตรกรในพื้นที่ตั้งคำถามมาอย่างยาวนานเพราะว่าพวกเขาไม่เคยได้รับน้ำตามคำกล่าวอ้างว่าเขื่อนสร้างเพื่อนเกษตรกรรมเลย
แน่นอนว่าหนึ่งในผู้เชี่ยวชาญที่เริ่มตั้งคำถามถึง EHIA นี้ คือ นักธรรมชาติวิทยาเจ้าของรางวัล ASEAN Biodiversity Heroes อย่าง ดร.นณณ์ ผานิตวงศ์ ซึ่งตัวเขามีความหลงใหลในระบบนิเวศน้ำจืด นำไปสู่ความกังวลถึงพื้นที่ป่าจันทบุรีที่ ดร.นณณ์ มองว่าเป็น Hot Spot ของความหลากหลายทางชีวภาพ กำลังจะท่วมหายไปจากการสร้างเขื่อนที่ไม่คุ้มค่าไม่ว่าในเชิงระบบนิเวศหรือเชิงเศรษฐศาสตร์
EPIGRAM ไปพูดคุยกับเขาเพื่อขยายประเด็นปัญหาความน่าสนใจของธรรมชาตป่าจันทบุรี และความผิดปกติของ EHIA ที่เขาเห็น เพื่อลองสำรวจข้อมูลอีกด้านจาก EHIA ของเขื่อนแห่งใหม่นี้ด้วยกัน
ป่าเขาสิบห้าชั้นที่จันทบุรี มีระบบนิเวศที่สำคัญยังไงบ้าง
คือถ้าเราดูแผนที่ ดู Google Earth จะเห็นว่ามันเป็นป่าชุดใหญ่ที่เชื่อมติดกับเขาคิชฌกูฏ แล้วก็ป่าในอีก 2-3 จังหวัดที่เป็นรอยต่อ ถามว่าป่าตรงนั้นสำคัญไหม มันน่าจะเป็นป่าผืนที่ใหญ่ที่สุดที่เหลืออยู่ของภาคตะวันออกแล้ว แล้วก็ในอนาคตไม่รู้จะอีกนานแค่ไหนนะ มันสามารถที่จะเชื่อมไปกับป่าของกัมพูชาก็ได้
คือถ้าดู Google Earth ฝั่งกัมพูชาจะเป็นป่าใหญ่มากอีกป่าหนึ่ง ซึ่งถ้าเราสามารถเชื่อมโยงได้นะ มันจะเป็นหนึ่งในช่องทางที่อาจสามารถระบายช้างส่วนเกินของเราออกไป ถามว่าตรงนั้นสำคัญไหม คือพอเราพูดถึงช้างซึ่งเป็นสัตว์บกที่มีขนาดใหญ่ที่สุดในประเทศไทย ป่าในระดับที่ช้างอยู่ได้อะ มันก็คือป่าที่สัตว์อื่นๆ ตัวเล็กตัวน้อยทั้งหมดก็อยู่ได้นะครับ คือเราจะใช้ช้างเป็นเหมือน Umbrella species แบบว่าสิ่งมีชีวิตชนิดหนึ่งที่ถ้าเราดูแลได้ เช่น ช้างอยู่ได้ ป่าสมบูรณ์ สัตว์อื่นๆ ก็อยู่ได้ เพราะฉะนั้นจาก EHIA มันก็เห็นว่ามีสัตว์เป็นร้อยชนิดอ่ะ ทั้งสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม นก ปลา และอะไรต่างที่อยู่ตรงนั้นด้วย
ป่าที่ราบต่ำของภาคตะวันออกในประเทศไทยเป็นเขตที่เรียกว่าเป็น Biodiversity Hotspot คือเป็นเขตที่มีความหลากหลายทางชีวภาพสูงมากๆ ที่หนึ่งในโลกอยู่แล้ว คงไม่ต้องนั่งไล่อะว่ามีชะมด มีอีเห็น มีนกอะไรเท่าไหร่ยังไง แต่ผมว่ามันเป็นป่าที่มีความหลากหลายทางชีวภาพสูง
ทีนี้เวลาเราพูดถึงบริเวณที่เขื่อนจะท่วมเนี่ย มันเป็นป่าที่ราบต่ำ ทุกเขื่อนจะเป็นอย่างนั้น เหมือนตอนที่เราคุยกันเรื่องแม่วงก์ มันอาจจะถูกมองว่า “เฮ้ย มันแค่ไม่กี่เปอร์เซ็นต์ของพื้นที่ป่าเอง” แต่เราจะบอกว่าไอ้ไม่กี่เปอร์เซ็นต์เนี่ย มันมักจะเป็นเปอร์เซ็นต์ที่สำคัญ เพราะเวลาเขื่อนมันท่วมเนี่ย ถ้าดูแผนที่ฝั่งตะวันออกมันจะเป็นภูเขา แล้วฝั่งที่จะทำเขื่อนมันจะเป็นแอ่ง ตรงเขาสิบห้าชั้นมันเป็นแอ่งแล้วมีน้ำไหลออกมาอยู่แล้ว คือถ้าเราไปท่วมแอ่งตรงนั้นซึ่งพื้นที่ราบ พวกช้าง สัตว์ใหญ่ ที่เคยอาศัยอยู่กันได้อย่างสงบสุขเนี่ย มันก็จะหายไป ที่อยู่อาศัยมันก็จะหายไปครับ
เรามักเข้าใจว่าป่าตะวันออกน่าจะไม่ค่อยอุดมสมบูรณ์แล้ว แต่จากคำบอกเล่าของคุณ มันยังดีมากๆ อยู่ใช่ไหม
ความหลากหลายทางชีวภาพสูงมาก ต้องบอกว่าความหลากหลายทางชีวภาพมาพร้อมกับน้ำและความชื้น สิ่งมีชีวิตในที่สุดแล้วจะอาศัยอยู่ได้ก็คือน้ำและความชื้นเป็นหลัก แล้วป่าภาคตะวันออกคือมีฝนตกค่อนข้างชุกในหลายพื้นที่ ไม่รวมพวกเขตเงาฝนนะ ดังนั้นมันก็เป็นเขตที่มีความหลากหลายทางชีวภาพสูงมากๆ จุดหนึ่งของประเทศไทย
แนวคิดเรื่องการสร้างเขื่อนหรืออ่างเก็บน้ำเพื่อมาแก้ภัยแล้งมันเกิดขึ้นได้ยังไง แล้วมันช่วยจริงไหม
อ่างเก็บน้ำก็มียุคสมัยของมันเนอะ ถามว่าระหว่างป่ากับอ่างเก็บน้ำ อันไหนเก็บน้ำได้เยอะกว่ากัน คือถ้าคุณอยากจะรวมมันไว้ที่เดียวทีละเยอะๆ อ่างเก็บน้ำมันเก็บได้เยอะกว่าอยู่แล้ว เพื่อที่จะเอามาใช้ได้ทีละเยอะๆ
แต่ว่าตอนนี้โลกมันถึงยุคที่เราต้องคิดว่า “เฮ้ย แล้วเราเสียอะไรในการที่เราสร้างอ่างเก็บน้ำ?” แล้วก็พบว่าในหลายๆ ประเทศ เขาก็เริ่มพบว่ามันไม่คุ้ม ความหลากหลายทางชีวภาพมีความสำคัญกว่า ธรรมชาติที่สมบูรณ์มีความสำคัญกว่าที่เราจะไปสร้างอ่างแล้วเก็บน้ำไว้ มันเริ่มเป็นเทคโนโลยีที่ตกยุคเนอะ
อันนี้คือผมไม่สามารถย้อนกลับไปได้ว่าตอนภัยแล้งปีก่อนหน้ามันเกิดอะไรขึ้น แล้วมันแล้งแค่ไหน เพียงแต่ว่าถ้าเราย้อนกลับมายุคนี้ ถ้าเราจะบอกว่าคนในจันทบุรี ระยอง ตราด เกิดภัยแล้งเนี่ย มันต้องย้อนกลับมาดูตัวเองเหมือนกันว่า เฮ้ย! นี่มันพื้นที่ที่ฝนตกชุกที่สุดที่หนึ่งในประเทศไทยแล้วนะ ปัญหาของคุณไม่ใช่ว่ามันแล้ง ปัญหาของคุณคือคุณไม่มีที่เก็บน้ำ แล้วเวลาเราพูดถึงที่เก็บน้ำ เราก็ไม่ควรจะผลักภาระว่า “เฮ้ย รัฐก็ไปสร้างโครงการใหญ่ๆ แล้วไปเก็บในป่าสิ”
คนอยากสร้างเขื่อนมักจะบอกบ่อยๆ ว่า “เราจะปล่อยน้ำให้ไหลลงทะเลไปเฉยๆ ได้ยังไง มันเสียเปล่า” ซึ่งจริงๆ แล้วมันไม่ใช่ คือผมจะไม่ใช้คำว่า “เราปล่อยให้น้ำไหลลงทะเลไปเฉยๆ” ผมโคตรเกลียดประโยคนี้เลย
น้ำมันก็ไหลลงทะเลไปเป็นระบบนิเวศ ซึ่งทะเลก็ต้องพึ่งพาน้ำที่ไหลลงไป ยกตัวอย่างว่าทำไมอ่าวไทยถึงมีความอุดมสมบูรณ์ เพราะอ่าวไทยมีแม่น้ำใหญ่ ทั้งเจ้าพระยา แม่กลอง แล้วก็แม่น้ำฝั่งตะวันออกอีกหลายสาย เช่น บางปะกง ที่พัดพาเอาสารอาหารและธาตุอาหารต่างๆ ที่มันชะล้างมาลงไปในอ่าวไทย มันก็ทำให้เกิดความอุดมสมบูรณ์
ถ้าเราไปสร้างเขื่อนกั้นไว้หมด ทำให้ตะกอนมันตกอยู่หลังเขื่อนหมด กลายเป็นน้ำไหลออกมาโดยที่มีตะกอนน้อยลง สิ่งที่เกิดขึ้นตอนนี้คืออะไร ก็คือความอุดมสมบูรณ์ก็น้อยลง ตะกอนไม่ไหลมา มันก็ทำให้เกิดการกัดเซาะชายฝั่ง พังทลาย ทั้งในเขตอ่าวไทยตอนในที่ตอนนี้พังเละเทะ ส่วนหนึ่งคือเราทำลายป่าชายเลน สองก็คือตะกอนมันลงมาน้อยลง จากการติดอยู่หลังเขื่อนหมด
แปลว่าเป็นเรื่อง ‘การบริหารน้ำ’ จริงๆ มีนวัตกรรมอื่นๆ ในที่จะทำให้การใช้น้ำมันทั่วถึงมากขึ้น
ใช่ครับ แล้วก็อันหนึ่งที่ผมไม่เข้าใจตรรกะของคนทั่วไป ของข้าราชการ หรือคนที่อยากสร้างเขื่อน ก็คือเวลา NGO ไปค้านว่า “เฮ้ย ไม่ควรสร้างเขื่อน” เขาก็จะโยนกลับมาว่า “คุณก็หาทางแก้มาสิ อย่าค้านอย่างเดียว ไม่สร้างสรรค์” ผมก็จะนึกว่า เฮ้ย! ผมไม่ได้เป็นนักวิชาการทางด้านชลประทาน หรือมีความรู้ในพื้นที่ว่าจะต้องทำยังไงมันถึงจะมีน้ำให้ชาวบ้านใช้เนอะ มันเป็นหน้าที่คุณหรือเปล่าที่ต้องไปทำ? คือเราบอกว่าเขื่อนมันไม่ควรสร้างในป่าอีกแล้ว แล้วเขื่อนที่คุณจะไปสร้างเนี่ย ผมดูแล้วตัวเลขมันก็ไม่ได้จะคุ้มที่คุณจะไปลงทุน เราก็ทักไว้ว่าไม่ควรสร้าง ดังนั้นมันก็เป็นหน้าที่ของคุณหรือเปล่าที่จะไปหาทางออกที่ทุกคนรับได้ ที่ชาวบ้านยังได้ประโยชน์ ไม่ใช่มาถามย้อนกลับว่าเราจะเสนออะไร จะให้เขาไปทำอะไร ไม่งั้นก็ไม่ต้องมีข้าราชการแล้ว มี NGO ไม่กี่คนก็จบแล้ว
แต่ถ้าเราจะถามว่าเทคโนโลยีของเขื่อนไปต่อยังไง ผมว่าเขื่อนมีที่ทางของมัน แต่เหมือนที่ใครสักคนพูดไว้ ผมจำไม่ได้แล้ว บอกว่าประเทศไทยไม่มีพื้นที่ที่เหมาะสมที่จะสร้างเขื่อนเหลืออยู่แล้ว พื้นที่ที่สร้างด้วยต้นทุนที่ไม่มาก ได้น้ำเยอะๆ ได้พื้นที่ใหญ่ๆ มันหมดไปแล้ว ตอนนี้มันเหมือนพยายามดันทุรังสร้างตรงนู้นตรงนี้ พยายามมีโปรเจกต์ แล้วก็ต้องแต่งตัวเลขเพื่อให้มันคุ้มทุน อันนี้ต้องบอกว่า 4-5 เขื่อนที่ EHIA ผ่าน มันแต่งตัวเลขทั้งนั้นเลย ตัวเลขมันอ่านแล้วไม่เมกเซนส์ทั้งนั้นเลย
ดังนั้นเราถึงพูดคำนี้ได้เต็มปากเต็มคำว่า มันอาจจะไม่เหลือที่เหมาะสมในการสร้างเขื่อนแล้ว
ขณะเดียวกัน กิจกรรมของคนกรมชลประทานเนี่ย มันเคยมีตัวเลขออกมาว่า นี่คือหน่วยงานของภาครัฐที่ทำลายป่ามากที่สุด ในช่วง 40-50 ปีที่ผ่านมา กรมชลประทานทำลายป่าไปมากที่สุด มันถึงจุดที่ต้องบอกว่า เฮ้ย มันพอได้แล้วอะ ถ้าขอตรงนี้อีก 0.5% ขอตรงนี้อีก 1% แล้วมันจะไปจบที่ไหน มันจะจบเมื่อไหร่ มัน “Enough is enough” แล้ว ให้มันจบที่รุ่นเราได้แล้ว
เคยได้ยินเรื่อง Shifting Baseline ไหม คอนเซ็ปต์เรื่อง Shifting Baseline คือคนในแต่ละยุคแต่ละสมัย ยอมรับสิ่งที่ระบบนิเวศมอบให้จากความคุ้นชินของเขา
ยกตัวอย่างคลองแสนแสบยุคขวัญกับเรียม โดดน้ำเล่นกันอยู่ในคลองแสนแสบ ถามว่าคนยุคนี้ในกรุงเทพฯ กล้าโดดน้ำเล่นไหม ยุคนั้นเขาโดดน้ำเล่นได้ ยังจับปลาหาอาหารได้ ในขณะที่คลองแสนแสบในกรุงเทพฯ ยุคนี้คือดำๆ แค่ไม่เหม็นก็ดีใจแล้ว หรืออย่ากระเด็นมาโดนกูก็ดีใจแล้ว คือมาตรฐานเรามันลดลงไปเรื่อยๆ แล้วคนในแต่ละรุ่นก็เข้าใจว่า “เออ มันก็เป็นอย่างนี้แหละ มันคงได้แค่นี้แหละมั้ง” แล้วมันก็จะสไลด์เล็กลงไปเรื่อยๆ ถ้าทุกคนยอมรับจุดนั้นแล้วไม่มีใครบอกว่า “Enough is enough” มันจะพังกันหมด
สำหรับผม การสร้างเขื่อนในป่า การทำลายป่าเพื่อสร้างเขื่อนเนี่ย หมดยุคแล้ว พอแล้ว ไม่ควรสร้างแล้วครับ
ดูเหมือนว่าหนึ่งในปัญหาของอ่างเก็บน้ำคลองวังโตนดคือเรื่อง EHIA ช่วยเล่าให้ฟังได้ไหมว่า EHIA คืออะไร สำคัญยังไง
คือเวลาภาครัฐหรือภาคเอกชนจะทำโครงการขนาดใหญ่ซึ่งมีผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม ต่อชุมชน ต่ออะไรต่างๆ การที่เราจะลดผลกระทบหรือแก้ไขไม่ให้เกิดผลกระทบ เราก็ต้องศึกษาก่อน เริ่มจาก หนึ่ง เจ้าของโครงการต้องมีข้อมูลว่าโครงการนี้จะทำอะไร จะทำโรงงาน เขื่อน โรงแรม ท่าเรือ หรืออะไร พอตรงนี้ปุ๊บ เจ้าของโครงการจะไปศึกษาเองไม่ได้ ต้องไปจ้างบริษัทที่ปรึกษา ซึ่งเขาก็จะไปศึกษา 4 เรื่องหลัก อันแรกคือเชิงกายภาพ เช่น หิน ดิน น้ำ ฝนตก น้ำใต้ดิน สองคือ ชีวภาพ เช่น สัตว์ป่า ป่าไม้ ต่อมาคือคุณค่าการใช้ประโยชน์ของมนุษย์ ในมิติทางเศรษฐศาสตร์ คือไปดูว่าคนใช้ประโยชน์อย่างไร สุดท้ายคือ คุณค่าต่อคุณภาพชีวิต
ถ้าเป็นโครงการใหญ่มาก อย่างเขื่อนขนาดใหญ่ มันจะมี H เข้ามาอีกตัวหนึ่ง คือ Health หมายถึง สุขภาพของคนในชุมชน ประมาณว่าโครงการจะกระทบสุขภาพอย่างไร อย่างคลองวังโตนดที่เราคุยกัน ก็เป็นโครงการขนาดใหญ่ ก็ต้องทำ EHIA
คือมันมีข้อกำหนดของสำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม (สผ.) อยู่ว่าโครงการขนาดเท่าไหร่ต้องทำระดับไหน มี IEE (Initial Environmental Examination), EIA, และ EHIA สำหรับโครงการขนาดใหญ่มาก อันนี้ต้องไปเปิดดูขนาดเอาเอง พอที่ปรึกษาทำเสร็จ ก็ต้องเอาไปให้ สผ. ซึ่งจะมี คชก. (คณะกรรมการผู้ชำนาญการ) ตรวจสอบว่าผ่านหรือไม่ผ่าน ถ้าผ่านก็ไปทำต่อ ไม่ผ่านก็กลับไปทำใหม่
ทีนี้ปัญหาของโครงการภาครัฐสิ่งหนึ่งที่ผมเห็นคือ ถ้าเป็นโครงการเอกชน สมมติผมจะสร้างโรงไฟฟ้าแล้วถูกตีกลับ EHIA มันจะมีกำหนดระยะเวลาว่าถ้าแก้ไขไม่ผ่าน โครงการเดิมนี้จะไม่สามารถยื่นกลับเข้ามาได้อีก
แต่พอเป็นโครงการภาครัฐ ถ้ายื่นเข้าไปรอบแรกแล้วตก มันไม่มีวันตาย อีก 20 ปีเขาจะโยนกลับเข้ามาอีกทีก็ได้ มันเป็นซอมบี้ ซึ่งอันนี้ผมว่าไม่แฟร์กับชาวบ้าน
ยกตัวอย่างเช่น โครงการเขื่อนวังหีบ ในมุมชาวบ้านที่บ้านอยู่ที่นั่น สมมุติ EIA ไม่ผ่านรอบแรก แล้วมีกำหนดชัดเจนว่าภายใน 5 ปีถ้ายังทำไม่ผ่านคือจบ โครงการนี้ไม่มีทำอีกแล้ว ชาวบ้านเขาก็จะมี Peace of Mind มีความสบายใจ แต่พอเป็นซอมบี้ โผล่กลับเข้ามาเมื่อไหร่ก็ได้ ความแฟร์มันอยู่ตรงไหน? คุณนึกดูว่าถ้าบ้านคุณอยู่นั่น คิดจะต่อเติมบ้าน หรืออยากทำโฮมสเตย์ จะลงทุน แล้วเขื่อนจะโผล่มาอีกเมื่อไหร่ไม่รู้ นี่คือความไม่แฟร์กับชาวบ้านและคนในพื้นที่มากๆ และควรได้รับการแก้ไข ควรมีกำหนดเวลาที่ชัดเจน ไม่ใช่คิดว่าสถานการณ์เปลี่ยนอาจจะต้องการน้ำ แล้วทำให้โครงการไม่มีวันตายสักที ผมว่าไม่ถูก
สำหรับคุณที่อ่านตัว EHIA มาแล้ว เขาพูดถึงสัตว์ป่ายังไงบ้าง
เวลา EHIA เขียนถึงสัตว์ป่า เขาจะเขียนแค่ว่าเจอที่ไหน อย่างไร มีหรือไม่มี สถานะเป็นอย่างไร อย่างเช่น ช้างใช้พื้นที่ตรงไหนบ้าง เพราะคนทำ EIA เขาไม่ได้ไปนั่งเฝ้าทุกวัน อย่างมากเข้าไป 3-4 ครั้งตามฤดูกาลแล้วจบ มันจะไม่เหมือนข้อมูลของกรมอุทยานฯ ที่ระบุว่าช้างเดินผ่านตรงไหน ใช้ประโยชน์ตรงไหน EHIA ตอบพวกนี้ไม่ได้ อ่านดูมีแต่รายชื่อเป็นส่วนใหญ่ แล้วก็ตำแหน่งที่เจอ
ในรายงาน EHIA เขาจะบอกว่าเคยเจอช้างตรงนี้แล้วจะถูกน้ำท่วม แต่จะไม่บอกว่าเสร็จแล้วช้างจะเคลื่อนที่อย่างไร ต้องไปไหนต่อ เขาจะเขียนว่า “ช้างจะไม่ตายหรอก เพราะเวลากั้นเขื่อน น้ำจะค่อยๆ ขึ้น ช้างก็หนีไปอยู่ที่อื่นได้” เขาจะห่วงเรื่องเวลาก่อสร้างว่าทำสัตว์ตายหรือเปล่า เวลาจะตัดป่าทำเขื่อน ต้องตัดต้นไม้ออกก่อนเพราะทิ้งไว้น้ำจะเสีย เขาจะเขียนประมาณว่า ต้องตัดต้นไม้ไล่ออกจากลำธาร เพื่อไล่สัตว์ให้ออกจากพื้นที่ให้หมด เวลาน้ำท่วมเข้ามา สัตว์จะได้มีเวลาหนี
ก็ต้องบอกว่า ตรงนี้อาจไม่ได้ซับซ้อนเหมือนเขื่อนเชี่ยวหลาน ที่คุณสืบ นาคะเสถียร ไปอพยพสัตว์ อันนั้นมันเป็นเกาะ พอน้ำท่วม สัตว์ไม่รู้ก็หนีขึ้นเกาะ แล้วติดอยู่บนเกาะ แต่เขื่อนพวกนี้ไม่ได้มีพื้นที่ซับซ้อน พอระดับน้ำขึ้น สัตว์ก็หนีออก เขาก็เลยจะเขียนไว้แค่ว่า “น้ำไม่ท่วมจนสัตว์ไม่จมน้ำตาย” แค่นั้นครับ
อะไรคือปัญหาสำคัญของการสร้างอ่างเก็บน้ำที่จะไปกระทบกับช้างป่า ซึ่งถือเป็น Umbrella Species
เวลาเขื่อนท่วม มันจะท่วมป่าที่ราบต่ำ ซึ่งเป็นป่าที่อุดมสมบูรณ์ที่สุด มีน้ำไหลลงมา มีความชื้น เป็นแหล่งอาหารของสัตว์ที่เดินสะดวก เที่ยวสบาย ขณะเดียวกันพื้นที่ตรงนั้นถ้าดูการศึกษาอันหนึ่ง จะเห็นว่ามันกึ่งๆ มีเขาล้อมอยู่ แล้วมีคลองอยู่ตรงกลาง ช้างจะหากินอยู่วิถีนี้ มีเส้นทางประจำที่ช้างใช้เดินผ่านที่ราบต่ำจากเขาฝั่งหนึ่งไปเขาอีกฝั่งหนึ่ง ปัญหาคือถ้าเราเอาเขื่อนไปวางไว้ตรงนี้ ช้างจะต้องเดินอ้อมเขื่อนออกมา พออ้อมเขื่อนก็ออกมาเจอชุมชน
ทีนี้มันเพิ่มภาระให้ชุมชนตรงนั้นแน่นอน เพราะช้างต้องเดินอ้อมเขื่อนออกมา มันไม่ว่ายน้ำแน่ๆ และคงไม่ไต่เขา ทางไหนเดินสะดวกเป็นที่ราบ ก็ไป ซึ่งมันก็จะเดินอ้อมมาทางชุมชนนั่นแหละ พอช้างกับชุมชนมาเจอกัน ก็ต้องมีความสูญเสีย โชคดีอาจจะแค่พืชผลทางการเกษตร โชคไม่ดีก็มีคนเสียชีวิต ช้างบาดเจ็บล้มตาย การมีเขื่อนจึงเพิ่มผลกระทบแน่นอน
แล้วสิ่งที่ตลกคือ พวกคนที่อยากสร้างบอกว่า “ตรงนี้จะได้มีน้ำเยอะๆ ให้สัตว์ได้มาใช้ประโยชน์” กลายเป็นมีผลประโยชน์ให้ช้างเพิ่มเข้าไปอีก
ซึ่งในมุม ดร.นณณ์ รู้สึกว่ามันจริงหรือไม่จริง ยังไงบ้าง
มันไม่ใช่ เพราะเวลาคนสร้างเขื่อนสร้างฝายในป่า ชอบบอกว่าเก็บน้ำไว้ให้สัตว์ใช้ประโยชน์ กรณีฝาย กลายเป็นว่าไปกั้นไว้แล้วน้ำมันเสีย หรือกั้นเป็นเขื่อน คุณมีน้ำเพิ่มขึ้นก็จริง แต่แค่ลำธารช้างก็ใช้ได้แล้ว มันไม่ได้ต้องการบ่อใหญ่ๆ ขนาดนั้นครับ
จะเห็นว่าใน EHIA จะพูดถึงความคุ้มค่าทางเศรษฐศาสตร์ด้วย มันคืออะไร
ก็เหมือนทุกธุรกิจที่ทำ มันจะมีต้นทุนกับสิ่งที่ได้รับ แล้วดูว่าคุ้มกันไหม สมมุติทุน 10 บาท ขายได้ 12 บาท ได้กำไร 2 บาท โครงการภาครัฐก็ต้องศึกษาแบบนี้ว่ามีค่าใช้จ่ายเท่าไหร่ รายรับเท่าไหร่ ค่าใช้จ่ายของเขื่อนคือ ค่าสร้างเขื่อน ค่าเวนคืนที่ดิน และค่าดูแลรักษาสภาพ
ส่วนรายได้ค่อนข้างซับซ้อน โครงการรัฐต้องการให้มีประโยชน์ต่อประชาชน ถ้าเป็นเขื่อนไฟฟ้าก็จะมีรายได้จากไฟฟ้า แต่เขื่อนวังโตนดไม่มีไฟฟ้า ส่วนใหญ่ข้ออ้างหลักคือช่วยการเกษตร เขาก็จะลิสต์เลยว่าชาวบ้านปลูกอะไร เช่น ยางพารา ปาล์ม ทุเรียน นาข้าว แล้วก่อนมีเขื่อนสามารถสร้างผลผลิตได้ 1,000 บาท หลังมีเขื่อนมีน้ำใช้ เพิ่มเป็นเท่าไหร่ แล้วก็มีข้อรอง เช่น น้ำประปา บรรเทาอุทกภัย สัตว์น้ำ ท่องเที่ยว ก็นับเป็นสิ่งที่จะได้รับ
แต่อันหนึ่งที่เป็นข้อใหญ่มาก มีนักวิชาการหลายคนคัดค้าน คือเรื่อง ‘ป่าปลูกทดแทน’ ซึ่งกฎกรมอุทยานฯ บอกว่า ถ้าสร้างเขื่อนในป่า หากสูญเสียป่า 12,000 ไร่ คุณต้องปลูกป่าคืน 2 เท่า คือ 24,000 ไร่ กรณีคลองวังโตนดระบุว่าท่วมป่าที่ช้างหากิน ดังนั้นต้องลดผลกระทบโดยการปลูกป่าติดกับป่าเดิมให้ช้างหากินได้ด้วย
ใน EHIA ที่ผ่านมาของการสร้างเขื่อนเกือบทั้งหมดจะระบุว่าจะไปปลูกใหม่ตรงไหน
ทีนี้ลองนึกภาพว่าถ้าไปปลูกในป่าเดิมก็ไม่เมกเซนส์ จะไปยึดที่เกษตรชาวบ้านมาปลูกป่าก็ไม่ได้ เคยเกิดแล้วตอนเขื่อนแม่วงก์คือไปวงที่ชาวบ้านในภาพถ่ายดาวเทียมไว้ว่าจะปลูกตรงนี้ ชาวบ้านยังไม่รู้เลย ส่วนโครงการเขื่อนวังหีบคือไปปลูกป่าในป่า แต่วังโตนดแย่กว่านั้นอีก คือไม่ระบุเลยว่าจะไปปลูกที่ไหน 20,000 กว่าไร่ไม่ใช่ที่เล็กๆ นะ แล้วมีหนังสือตอบมาจากกรมอุทยานฯ แล้วว่าไม่มีที่ให้ปลูก หาที่ให้ไม่ได้ ดังนั้นจะไปปลูกตรงไหนล่ะ
น่าสนใจกว่านั้นคือโครงการเขื่อนในป่าที่ผ่านมา อย่างโครงการอ่างเก็บน้ำห้วยโสมง ที่ปราจีนบุรี มีพื้นที่ปลูกป่าจริงหรือเปล่า? หรือไม่ได้ปลูกจริง? เพราะมันไม่ใช่แค่ค่าปลูก แต่มีงบดูแลรายปีด้วย ถ้าไม่ได้ปลูกจริง งบตรงนี้สบายเลยนะ
ขณะเดียวกัน ป่าปลูกที่บอกจะปลูกเพิ่ม 2 เท่า มูลค่าของมันถูกนับเป็นผลประโยชน์ของโครงการ แล้วเป็นก้อนใหญ่ด้วย บางปีผลประโยชน์จากป่าปลูกทิพย์เนี่ย มากกว่าผลประโยชน์ทางการเกษตรที่เพิ่มขึ้นมาอีก
การปลูกป่าทดแทนนับเป็นผลประโยชน์ของโครงการอย่างไร
คือเขาจะนับมูลค่าต้นไม้ที่เพิ่มขึ้น รวมถึงคาร์บอนเครดิตต่างๆ ในขณะเดียวกัน การสูญเสียป่า 12,000 ไร่ ก็เป็นค่าใช้จ่ายโครงการ ซึ่งตรงนี้คือนโยบายที่เราก็ทักอยู่ว่าใน EHIA ของคลองวังโตนด ไปตีตรงนี้เป็น ‘ป่าเบญจพรรณ’ แต่ตามหลักวิชาการและที่กรมป่าไม้ดูแล้วมันคือ ‘ป่าดิบแล้ง’ คือการประเมินมูลค่าป่าเบญจพรรณต่อไร่ย่อมมีต้นไม้น้อยกว่าป่าดิบแล้ง พอไปประเมินเป็นป่าเบญจพรรณ มูลค่าป่าที่สูญเสียไปก็น้อยกว่าความเป็นจริง
คือทั้งมูลค่าสูญเสียน้อยกว่าความจริง แถมยังเอาป่าปลูกทิพย์ที่ยังไม่มีที่ปลูกจริง มานับเป็นผลประโยชน์ที่เพิ่มขึ้นแบบคำนวณเชิงเส้น (Linear) โตขึ้นทุกปีๆ ในขณะที่ผลผลิตทางการเกษตรมีขึ้นๆ ลงๆ บางปีผลประโยชน์ทางการเกษตรของ EHIA เขื่อน ก็เด้งขึ้นมาเฉยๆ โดยอธิบายไม่ได้ ทั้งที่สวนยางหรือปาล์มพอแก่ต้องปลูกใหม่ รายได้ต้องลดลง หรือบางปีที่ผลประโยชน์จาก ป่าทิพย์สูงกว่าผลประโยชน์ทางการเกษตรด้วยซ้ำ มันเป็นตัวพยุงผลประโยชน์ของโครงการเขื่อนไว้
อธิบายง่ายๆ คือมันเหมือนคุณเปิดร้านขายข้าวมันไก่ แล้วธุรกิจข้าวมันไก่จริงๆ เจ๊ง แต่คุณบอกธนาคารว่า “ไม่เป็นไร เดี๋ยวปลูกดอกดาวเรืองหลังร้านขายมาช่วยซัพพอร์ตข้าวมันไก่” แต่ว่าที่ดินจะปลูกดาวเรืองก็ยังไม่มี ธนาคารจะให้กู้ไหม? ตัวเลขมันแปลกประหลาดมาก และเป็นแบบนี้ทุกเขื่อน อย่างเขื่อนที่เชียงใหม่ บอกเอาน้ำจากเขื่อนรดปุ๊บ ผลผลิตลำไยเพิ่มขึ้น 3 เท่าในปีถัดไปทันที ซ่อนอยู่ในตารางตัวเลขเต็มไปหมด หรือบางเขื่อนให้ชาวบ้านไปปลูกบลูเบอร์รี
เขื่อนวังโตนดเอง พอมีน้ำปุ๊บ ในตัวเลขบอกว่าสวนยางกับปาล์มลดลง แต่สวนทุเรียนเพิ่มขึ้น ใส่พืชมูลค่าสูงอย่างผักที่ปลูกได้หลายรอบต่อปีเข้ามา เช่น ผักกวางตุ้ง ถามว่าได้ลงพื้นที่ไปถามชาวบ้านจริงๆ ไหมว่าจะเปลี่ยนจากสวนยางมาปลูกทุเรียนหรือปลูกผัก? ถ้าไม่ถาม มันก็เหมือนนั่งมโนตัวเลขอยู่ที่โต๊ะ ปรับนิดเพิ่มหน่อยให้ตัวเลขมันผ่าน ซึ่งไม่ได้เกิดแค่ที่อ่างวังโตนดที่เดียวนะ
เท่าที่ฟังมาจะเห็นว่าตัวข้อมูลมีความคลาดเคลื่อน ไม่ตรงกันค่อนข้างเยอะ ในฐานะประชาชนเอง เราจะตรวจสอบอย่างไร หรือข้อมูลไหนที่ควรจะออกมาเป็นตัวกลางร่วมกัน
EHIA ที่ผ่าน คชก. แล้ว จริงๆ เป็นข้อมูลสาธารณะ ควรจะหาได้ในเว็บไซต์ของ สผ. แล้วใครมีความรู้ความเชี่ยวชาญด้านไหน มีเวลา ช่วยกันอ่านครับ เพราะระบบ EHIA ประเทศไทย พอผ่าน คชก. แล้วคือผ่านเลย ไม่มีใครตรวจสอบต่อ มันเป็นจุดอ่อนที่ควรปิด ควรมีองค์กรไปตรวจสอบดูแล เช่น สผ. เองต้องคอยติดตามว่าได้ทำตามมาตรการจริงไหม อย่างเขื่อนบอกจะปลูกป่าเพิ่ม สผ. ก็ต้องไปตรวจ ไม่ใช่ผ่านแล้วไม่มีใครตรวจสอบซ้ำเลย
มันต้องเพิ่มกลไกการตรวจสอบ ไม่งั้นก็ต้องเห็นใจ คชก. หรือ ครม. เพราะท่านๆ ไม่มีเวลาอ่านเอกสารหนาๆ
คือถ้าผ่าน สผ. รอบแรกออกมาแล้วไม่น่าเชื่อถือ มันก็จะทำให้เรากังขาต่อความสามารถและคุณธรรมจรรยาบรรณของ สผ. และ คชก. มากๆ ว่าปล่อยของแบบนี้ออกมาได้อย่างไร
สุดท้ายแล้ว EHIA ยังเป็นกลไกสำคัญในการประเมินโครงการรัฐขนาดใหญ่ไหม หรือควรเปลี่ยนระบบอย่างไร
EHIA เป็นเครื่องมือที่ดี เหมือนมีมีดโต้ เอามาทำอาหารก็ได้ เอาไปฟันหัวคนก็ได้ มันคืออุปกรณ์ที่เราต้องนำมาใช้ให้ถูกต้อง และต้องมีกลไกตรวจสอบหลังผ่าน สผ. เพื่อรักษาคุณธรรมจรรยาบรรณ
เรื่องความมั่นคงทางน้ำ ในมุม ดร.นณณ์ นิยามคำนี้อย่างไร มีอะไรที่ทำได้มากกว่าเขื่อนหรืออ่างเก็บน้ำไหม
ผมมองว่าความมั่นคงของทุกคน คือการดูแลและจัดการได้ด้วยตัวเอง ผมเชียร์โครงการจัดการน้ำขนาดเล็กในพื้นที่ตัวเอง เช่น โครงการหลุมขนมครก ให้ทุนชาวบ้านขุดบ่อ พัฒนาน้ำใต้ดิน ทำปั๊มน้ำโซลาร์เซลล์ ให้ทุกคนจัดการน้ำเองได้ มันยั่งยืนกว่า ไม่ต้องคอยพึ่งภาครัฐว่าวันนี้จะปล่อยน้ำไหม
การทำบ่อน้ำในพื้นที่เกษตร 10% มันคือการประกันตนเองในปีที่แล้ง แล้วบ่อนั้นก็เลี้ยงปลา เลี้ยงเป็ด ปลูกผักได้ ไม่ได้เสียเปล่า เขื่อนเป็นเครื่องมืออย่างหนึ่งที่คุณต้องใช้ให้ถูก ตัวเลขน้ำในเขื่อนประเทศไทย ปีไหนแล้ง ในเขื่อนก็ไม่มีน้ำเหมือนกัน ขึ้นอยู่กับการบริหารจัดการ เวลาเห็นภาพถ่ายเขื่อนแล้วมีทุ่งหญ้าเขียวๆ สวยเหมือนสวิตเซอร์แลนด์เมืองไทย รู้ไหมครับว่านั่นคือโครงการที่ล้มเหลว เพราะมันเก็บน้ำไม่ได้ มันไม่มีน้ำเลยกลายเป็นทุ่งหญ้า สรุปคือพอถึงฤดูแล้ง เขื่อนก็อาจจะไม่มีน้ำเหมือนกัน
เราสร้างเขื่อนมา 50-60 ปีแล้ว กรมชลประทานคิดอะไรได้ไม่ดีไปกว่าการสร้างโครงการขนาดใหญ่ ทำลายป่า แล้วคุ้มค่าทางเศรษฐศาสตร์น่าสงสัยแบบนี้อีกแล้วหรือ? มันควรพัฒนาได้แล้วครับ
ในอนาคต สถานการณ์ลุ่มน้ำภาคตะวันออกที่มีเขื่อนเยอะๆ จะกระทบกับระบบนิเวศอย่างไรบ้าง
ระบบนิเวศแม่น้ำภาคตะวันออกเป็นแม่น้ำสายสั้น พอนิยมสร้างเขื่อนบนป่าต้นน้ำ ปลาที่อาศัยในระบบนิเวศน้ำไหลก็อยู่ไม่ได้ ทำระบบนิเวศพัง แล้วไม่ใช่แค่ตรงที่น้ำท่วม แต่มันพังยาวลงมาท้ายน้ำอีกเป็นสิบๆ กิโลเมตร เพราะเขื่อนปล่อยน้ำไม่เป็นเวลา ปล่อยไม่เป็นธรรมชาติ
ยกตัวอย่าง ช่วง 4-5 เดือนนี้ผมไปมา 2 เขื่อน อย่างเขื่อนแก่งกระจานไปถึงวันแรกเย็นๆ น้ำไหลโคตรแรง เช้าขึ้นมาน้ำแห้งเลย เขื่อนวชิราลงกรณ์ก็เหมือนกัน นึกจะปล่อยก็ปล่อย นึกจะหยุดก็หยุด สัตว์และพืชปรับตัวไม่ได้ หน้าแล้งก็นึกจะปล่อยน้ำมา ระดับน้ำในวันเดียวต่างกันเป็นเมตร ระบบนิเวศท้ายน้ำมันพังหมด ถ้าปล่อยน้ำให้นิ่งๆ เนียนๆ เหมือนธรรมชาติ ระบบนิเวศท้ายน้ำยังพออยู่ได้ แต่นี่ทำให้ฤดูกาลของน้ำเพี้ยนไปหมด
การเข้าใจปัญหาเรื่องเขื่อนและอ่างเก็บน้ำ เชื่อมโยงกับชีวิตพวกเราอย่างไร
ผมไม่อยากให้มองเป็นเรื่องไกลตัว เพราะในที่สุดแล้วมันคือ ‘ภาษีของเรา’ และป่าไม้อุทยานแห่งชาติเป็นของทุกคน ไม่ใช่แค่ของคนจันทบุรีหรือคนภาคตะวันออก เราทุกคนมีสิทธิที่จะทักท้วงว่า “นี่ภาษีเรา นี่ทรัพยากรของเรา ทำโครงการนี้คุ้มค่าหรือไม่?”
ระบบนิเวศที่สมบูรณ์เป็นสิ่งที่ทุกคนใช้ร่วมกัน ไม่ว่าจะอยู่ในเมืองหรือใกล้ป่า เราต้องการอากาศสะอาด น้ำที่ดี และอาหารที่เรากินได้ ในที่สุดแล้วมันเริ่มต้นมาจากระบบนิเวศที่สมบูรณ์ที่เราต้องร่วมกันดูแลรักษาครับ
