ในเมืองที่การพัฒนาเศรษฐกิจเดินหน้าเร็วกว่าคุณภาพชีวิตของผู้คน ‘บ้าน’ กำลังกลายเป็นต้นทุนชีวิตที่แรงงานและผู้คนจำนวนมากแบกรับไม่ไหว แม้จะทำงานทุกวัน แม้จะเก็บของเก่าอย่างไม่ย่อท้อ แม้จะมีรายได้แม้เพียงเล็กน้อย แต่ก็ยังไม่สามารถเข้าถึงที่อยู่อาศัยที่ปลอดภัยและมั่นคงได้
ภาคตะวันออกคือ หนึ่งในพื้นที่ที่สะท้อนภาพนี้ได้ชัดเจนไม่น้อยกว่าในกรุงเทพฯ ด้วยบริบทของเมืองอุตสาหกรรม เมืองท่องเที่ยว และเมืองเกษตรกรรม แต่กลับผลักให้แรงงานและผู้คนหลุดออกจากระบบมากขึ้นเรื่อยๆ จากแรงงานรับจ้างรายวันในห้องเช่าแออัด สู่การนอนในพื้นที่สาธารณะ จากผู้สูงอายุหรือคนพิการที่ไร้การดูแลสู่ภาวะไร้บ้านโดยไม่รู้ตัว
บทความนี้ชวนมองปัญหาคนไร้บ้านไม่ใช่ในฐานะความล้มเหลวของปัจเจกบุคคล แต่ในฐานะปัญหาเชิงโครงสร้างของเมือง เศรษฐกิจ และนโยบายพร้อมพาไปรู้จักบ้านทอฝัน ที่พึ่งพิงและที่ยึดเหนี่ยวจิตใจที่ทำให้คนไร้บ้านมีความหวังและยังกล้าที่จะฝันอีกครั้งกับโครงการห้องเช่าคนละครึ่ง ที่มองว่าบ้านควรเป็นสวัสดิการพื้นฐานของชีวิต ไม่ใช่ภาระที่ผลักผู้คนออกจากเมือง และไม่ควรเป็นสิ่งที่ต้องแลกด้วยศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์
ปัญหาการเข้าถึงห้องเช่าราคาถูกในพื้นที่อุตสาหกรรม
ภาคตะวันออกมีบริบทที่ค่อนข้างเป็นเมืองสูง และมักถูกเรียกว่าเป็น ‘เมืองรอง’ ต่อจากกรุงเทพฯ ซึ่งเป็นพื้นที่ที่มีจำนวนคนไร้บ้านค่อนข้างหนาแน่นเช่นกัน จากการสำรวจของมานพ สนิท ผู้ประสานงานของเครือข่ายคนไร้บ้าน จังหวัดระยองร่วมกับกระทรวงการพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์ และมูลนิธิพัฒนาที่อยู่อาศัย ที่เริ่มทำมาตั้งแต่ปี 2561 เขาพบว่า สถานการณ์คนไร้บ้านมักเกิดควบคู่ไปกับกระบวนการพัฒนาเมืองและการพัฒนาเศรษฐกิจ โดยเฉพาะในเมืองใหญ่ที่มีทั้งภาคอุตสาหกรรม เมืองท่องเที่ยว และเมืองที่ยังมีฐานเศรษฐกิจแบบเกษตรกรรมผสมอยู่
ในช่วงแรกของการสำรวจพื้นที่อย่างระยอง ชลบุรี พัทยา รวมถึงจันทบุรีและตราด มานพเห็นชัดเจนถึงมิติของการเคลื่อนย้ายผู้คน รวมถึงคนในพื้นที่เองที่มีปัญหาสถาบันครอบครัว มีภาวะขาดการดูแลและกระบวนการที่ทำให้บางคนค่อย ๆ หลุดออกจากระบบ ซึ่งส่วนใหญ่มาจากค่าครองชีพที่พุ่งสูงสวนทางกับค่าจ้าง ทำให้ ‘ที่อยู่อาศัย’ กลายเป็นต้นทุนชีวิตที่มากเกินไป
มากไปกว่านั้นห้องเช่าที่ราคาเข้าถึงได้ก็ค่อย ๆ หายไป ขณะที่แรงงานจำนวนมากยังอยู่ในระบบซับคอนแทร็กต์ ที่รายได้ไม่แน่นอน ทั้งยังไม่มีสวัสดิการรองรับ การต้องเลือกทำงานใกล้นิคมอุตสาหกรรม แต่ไม่สามารถหาที่อยู่ใกล้แหล่งงานได้ ทำให้หลายคนต้องยอมอยู่ในที่พักแออัด สภาพไม่ปลอดภัย จนกลายมาเป็นคนไร้บ้านในที่สุด ยิ่งไปกว่านั้น มานพเล่าว่า
“สถานการณ์โควิดเนี่ย เราก็เริ่มเห็นว่า ภายใต้ของการเกิดเรื่องภัยพิบัติทั้งจากโรคระบาด และภัยพิบัติทางธรรมชาติ ที่เกี่ยวข้องกับเรื่องสภาพภูมิอากาศ ก็ทำให้คนต้องมาใช้ชีวิตในที่สาธารณะ แล้วก็ใช้ชีวิตแบบไม่มีสวัสดิภาพอะไรมากขึ้น”
การเข้าถึงห้องเช่าราคาถูกจึงไม่ใช่แค่ปัญหาเรื่อง ‘ที่อยู่อาศัยหรือบ้าน’ แต่คือ ปัญหาเชิงโครงสร้างที่สะท้อนความเหลื่อมล้ำของการพัฒนา
เมื่อเมืองถูกออกแบบเพื่อเศรษฐกิจและการลงทุน มากกว่าการใช้ชีวิตจริงๆ ของคนทำงาน และแรงงานรวมถึงกลุ่มเปราะบางคือ คนกลุ่มแรกที่ถูกทิ้งไว้ข้างหลังโดยไม่รู้ตัว
ห้องเช่าคนละครึ่ง เพื่อชีวิตที่ดีขึ้น
แน่นอนว่า คนไร้บ้านไม่ได้มีแค่ในภาคตะวันออก แต่ยังมีในบริบทพื้นที่อื่นๆ ด้วย โดยเฉพาะในกรุงเทพมหานคร ที่ประสบสภาวะนี้มาก่อนและมีท่าทีว่าจะรุนแรงมากขึ้นเรื่อยๆ จากสถานการณ์โควิด – 19 ทำให้จำนวนคนไร้บ้านในกรุงเทพฯ เพิ่มขึ้นกว่า 30% จากประมาณ 1,300 คน เป็นราว 1,700 – 1,800 คน และทั่วประเทศเพิ่มกว่า 4,000 คน เนื่องจากการจ้างงานลดลงในขณะที่ค่าครองชีพสูงขึ้น
และจากปัญหาคนไร้บ้านที่เกิดขึ้นในพื้นที่กรุงเทพฯ นี่เอง ทำให้เกิดโครงการห้องเช่าคนละครึ่ง ซึ่งมีแนวคิดที่ว่า การจะช่วยเหลือคนไร้บ้านหน้าใหม่ไม่ให้เป็นคนไร้บ้านถาวรต้องเริ่มจากการจัดหาที่อยู่อาศัยเพื่อการตั้งหลักของชีวิตใหม่
โดยโครงการห้องเช่าคนละครึ่ง เน้นช่วยเรื่องที่พักและอาชีพของคนไร้บ้าน ผ่านการแชร์ค่าเช่าที่อยู่อาศัย โดยให้คนไร้บ้านออกค่าเช่าร่วมกับโครงการคนละครึ่ง ในรูปแบบสัดส่วน 60 ต่อ 60 ของค่าเช่าห้อง ซึ่งส่วนต่างที่เหลือร้อยละ 20 จะนำไปเป็นเงินกองทุนเพื่อช่วยเหลือคนไร้บ้านต่อไป
โดยปัจจุบันมีผู้เข้าร่วมแล้วกว่า 40 คน ส่วนใหญ่เป็นแรงงานนอกระบบที่ได้รับผลกระทบจากโควิด เช่น แม่บ้าน แรงงานก่อสร้าง คนรับจ้างรายวัน ซึ่งเมื่อคนเหล่านี้มีที่อยู่อาศัยเป็นหลักแหล่ง ก็ทำให้พวกเขาสามารถหางานได้ต่อเนื่อง มีรายได้จ่ายค่าเช่าได้จริง ลดความเสี่ยงด้านสุขภาพ และเกิดชุมชนที่ช่วยเหลือกันเอง เช่น แชร์งานผ่านไลน์กลุ่ม
ดังนั้นหากจะให้สรุปแก่นสำคัญของโครงการห้องเช่าคนละครึ่งคือ ‘บ้าน = โครงสร้างพื้นฐานของชีวิต’ หากมีบ้าน คนไร้บ้านจะเข้าถึงงาน สุขภาพ และศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ได้มากขึ้น และนั่นจึงจะเป็นการแก้ปัญหาเชิงป้องกัน ไม่ใช่แค่ช่วยเหลือเฉพาะหน้า และช่วยลดจำนวนคนไร้บ้านในระยะยาวได้อย่างยั่งยืน
บ้านทอฝัน กับการผลักดันห้องเช่าคนละครึ่ง
เมื่อพูดถึงคนไร้บ้านในภาคตะวันออก หนึ่งในองค์กรที่ดูแลคนไร้บ้านคือ ‘บ้านทอฝัน’ ที่ทำงานเพื่อยกระดับคุณภาพชีวิตกลุ่มเปราะบางมาโดยตลอด และโครงการห้องเช่าคนละครึ่งก็คือหนึ่งนั้น
มานพเล่าให้เราฟังว่า เการทำงานกับคนไร้บ้าน เขาเห็นเป็นผู้คน 3 กลุ่มหลัก คือ คนไร้บ้านหน้าเก่า คนไร้บ้านหน้าใหม่ (มักเป็นผู้สูงอายุที่ถูกทอดทิ้ง) และกลุ่มเสี่ยงไร้บ้าน (กลุ่มที่อาศัยในห้องเช่าแต่มีรายได้ไม่แน่นอน) นอกจากนี้ยังมีกลุ่มเปราะบางพิเศษ เช่น ผู้ป่วยจิตเวช คนพิการ
ปัจจุบันบ้านทอฝันทำงานใน 3 เป้าหมายหลัก คือ 1. ช่วยคนไร้บ้านหน้าเก่าที่ประสบปัญหาบัตรประชาชนหาย ไม่มีบัตร หรือไร้สถานะ ให้เข้าถึงสิทธิเบื้องต้นในการมีบัตรประชาชน เพราะว่า การมีบัตรประชาชนเป็นด่านแรกที่จะทำให้คนไร้บ้านสามารถเข้าถึงสิทธิ์ที่รัฐพึงดูแลหรือว่าได้รับการคุ้มครองตามพ.ร.บ.จนไปถึงการเข้าถึงระบบสุขภาพและการรักษาพยาบาลได้ โดยเขาเล่าในรายละเอียดว่า
“กลุ่มที่ไร้สถานะ หรือที่ไม่เคยมีบัตรมาก่อน เราก็พยายามเชื่อมโยงกับเครือข่ายคนไทยไร้สิทธิ์ แล้วก็มาทำเรื่องของการตรวจดีเอ็นเอ แล้วก็ทำบัตรประชาชนให้ ซึ่งอันนี้ก็เรื่องยาก มีกระบวนการเยอะแยะมากมาย แล้วก็ค่อนข้างจะซับซ้อน ในประเทศไทยเนี่ยการเข้าถึงบัตรประจำตัวประชาชนยังยากอยู่”
นอกจากนั้นบ้านทอฝันก็ได้ช่วยพัฒนาคุณภาพชีวิตโดยการสนับสนุสให้คนไร้บ้านได้ทดลองประกอบอาชีพต้นทุนต่ำหลายอาชีพ เช่น ทำพวงกุญแจ ทำดินปลูกต้นไม้ การเลี้ยงปลากัด และการลับมีดเพื่อให้กลุ่มคนไร้บ้านมีรายได้ เกิดการออม และสามารถเข้าถึงงานผ่านการประสานงานกับหน่วยงานจัดหางานและ พม. จังหวัดได้ต่อไป
เป้าหมายที่ 2 ของบ้านทอฝันซึ่งเป็นยุทธศาสตร์หลักคือ การเข้าถึงที่อยู่อาศัย โดยบ้านทอฝันได้ทดลองจัดหาห้องเช่าราคาถูก และผลักดันนโยบาย ‘ห้องเช่าคนละครึ่ง’ ร่วมกับกระทรวง พม. และสมาพันธ์คนไร้บ้านไทยให้เกิดขึ้นในภาคตะวันออก เนื่องจากภาคตะวันออกไม่มีศูนย์พักพิงถาวร และในมุมมองของมานพเขามองว่า
“การมีที่อยู่อาศัยจะผลักให้คนไร้บ้านหลุดพ้นจากภาวะการไร้บ้าน หรืออยู่ในที่สาธารณะ ท่ามกลางสภาพแวดล้อมที่เขาต้องผชิญกับเรื่องการถูกกีดกัน ถูกคนมองแบบด้อยค่า” เพราะบ้านทอฝันเชื่อมั่นในการทลายอคติของสังคมที่มีต่อคนไร้บ้าน โดยมองว่าทุกคนมีศักยภาพและสามารถพัฒนาได้ หากมีโอกาสและระบบสนับสนุนที่เหมาะสม คนไร้บ้านไม่ควรถูกตีตราว่าเป็นผู้ล้มเหลวหรือเป็นภาระของสังคม
ยิ่งไปกว่านั้น หนึ่งในแนวคิดสำคัญของบ้านทอฝัน คือการสร้าง ‘จุดตั้งหลัก หรือ พื้นที่พักฉุกเฉิน’ สำหรับคนไร้บ้านและผู้ตกงาน โดยใช้พื้นที่ของรัฐหรืออาคารร้างมาพัฒนาเป็นที่พักพิงชั่วคราว ที่มีสิ่งอำนวยความสะดวกพื้นฐาน เช่น ห้องน้ำ ที่อาบน้ำ และพื้นที่ปลอดภัย เพื่อให้ผู้คนสามารถตั้งหลักชีวิตได้ในช่วงเปลี่ยนผ่าน โดยมีการบริหารจัดการร่วมกันอย่างยืดหยุ่น และไม่ติดกรอบระบบราชการมากเกินไป
รวมถึงบ้านทอฝันมีความตั้งใจที่จะช่วยผลักดันเรื่องทะเบียนบ้านกลาง เพื่อให้คนไร้บ้านที่ไม่มีที่อยู่เป็นหลักแหล่งสามารถเข้าถึงสิทธิ์และสวัสดิการของรัฐได้
และเป้าหมายหลักที่ 3 ที่มานพพูดถึงคือ การป้องกันการเกิดคนไร้บ้านหน้าใหม่ หรือกลุ่มเสี่ยงที่จะไร้บ้าน ในส่วนนี้เขามุ่งเป้าไปที่กลุ่มผู้เช่าห้องพักที่ประสบปัญหาเศรษฐกิจ ผู้ใช้แรงงานที่มีต้นทุนต่ำ ผู้สูงอายุ ผู้พิการ และอดีตผู้ต้องขังที่ไม่มีที่ไป ซึ่งเสี่ยงต่อการหลุดจากที่อยู่อาศัยมาเป็นคนไร้บ้าน โดยจะผลักดันให้รัฐมีสวัสดิการรองรับกลุ่มเปราะบางเหล่านี้ เช่น นโยบายห้องเช่าคนละครึ่งเพื่อสกัดกั้นไม่ให้คนเหล่านี้หลุดออกจากระบบ
ดังนั้นสำหรับบ้านทอฝันในด้านการทำงานกับคนไร้บ้านจึงเป็นงาน ระยะยาวและต้องทำอย่างต่อเนื่อง ไม่ใช่โครงการระยะสั้น เพราะการเปลี่ยนแปลงที่แท้จริงต้องอาศัยเวลา ความสัมพันธ์ และความเข้าใจในชีวิตของผู้คน พร้อมกับการสื่อสารให้สังคมเห็นถึงศักยภาพและคุณค่าของพวกเขา
และหนึ่งในตัวอย่างความสำเร็จของบ้านทอฝัน คือ กรณีของป้าทองสุข และลุงบุญยืน คนเชิงเนิน จังหวัดระยอง ที่ทั้งสองคนเล่าให้ฟังว่า พวกตนกำลังประสบปัญหากระเด็นออกจากห้องเช่าที่เช่ามานานถึง 2 ปี และเป็นห้องเช่าที่โครงการบ้านทอฝันช่วยเหลือ เพราะ รายได้จากการรับจ้างทำงานก่อสร้างและเก็บของเก่าไม่เพียงพอ โดยเฉพาะช่วงที่ของเก่าราคาตกต่ำมาก เหลือเพียง 5 – 6 บาทต่อชิ้น ทำให้พวกเขาไม่สามารถจ่ายค่าเช่าห้องได้
“บางทีป้าร้องไห้เลย ว่าทำไมต้องเป็นอย่างนี้ ดิ้นรนแล้วทำไมยังเป็นอย่างงี้ เฉพาะเงินค่าเก็บของเก่าไม่พอใช้ ก็ต้องถีบตัวไปทำก่อสร้าง”
โดยสิ่งที่ป้าทองสุขอยากฝากคือ “ก็คืออยากให้เขารู้ว่าชีวิตอ่ะพยายามดิ้นรนแล้ว แต่แล้วก็ไม่ประสบความสำเร็จ อยากให้เขาเข้ามาช่วยเรื่องค่าเช่าบ้าน ช่วยหน่อยเถอะ สมมุติว่ามัน 2000 ช่วยป้าสักพันนึงป้าอาจจะไม่กระเด็นออกจากห้องเช่าหรอก เงินพันเนี่ยมันก็ยังพอดิ้นรนนะแต่เงิน 2000 กว่าเนี่ยมันยากมากๆ สำหรับชีวิตคนก่อสร้าง
ถ้าสมมุติว่าเกิดปัญหาใดเนี่ย ก็ยังพอหาได้ ตรงนั้นสัก 200 – 300 ตรงนั้นตรงนี้มารวมกัน แต่อันนี้ไม่ได้มีอะไรมาช่วยป้าเลย ป้าเลยได้กระเด็นออกไป เมื่อคืนนี้ก็พากันไปนอนศาลายุงก็กัด หนาวก็หนาว เพราะเราไม่มีปัญญาที่จะไปอาศัยใครนั่นแหละ ป้าก็มีความต้องการให้สังคมมาช่วยแค่นี้แหละ เพราะทุกอย่างก็ดิ้นรนด้วยตัวเองได้ ถึงจะพิการผ้าเข้าใจสู้ ช่วยตัวเองไว้ตลอด”
ป้าทองสุขต้องการให้สังคมเข้าใจว่าพวกเขาทำงานหนัก ไม่ได้ขี้เกียจ แต่เป็นเพราะรายได้น้อยและไม่แน่นอน บางครั้งงานก่อสร้างก็ล่าช้า ทำให้ไม่มีเงินมาจ่ายค่าเช่าตรงตามกำหนด
โดยลุงบุญยืนเสริมว่า “เงินทางนู้นเขาไม่พร้อม เรายังไม่ได้เงินจากการไปทำก่อสร้างสักบาทเดียว ทางนี้เขาก็จะล็อคห้องอย่างเดียว พอไปเอาเงินมาไม่ได้ เขาก็จะล็อคห้องเราแล้ว ไม่ใช่ว่าไม่อยู่ไม่ดิ้นรนอ่ะ อย่างไปทำไปนอนอยู่โน่นอาทิตย์ สองอาทิตย์”
สำหรับป้าทองสุขและลุงบุญยืนการได้อยู่ในห้องเช่าปัจจุบันมีความสำคัญกับพวกเขามาก เพราะเป็นสถานที่ที่คุ้นเคย และปลอดภัย โดยป้าทองสุขเล่าปนน้ำตาว่า
“เพราะที่นี่มันไม่ใช่แค่ห้องเช่า มันเป็นพื้นที่ชีวิตของป้ามานานแล้ว อยู่ตรงนี้แล้วสบายใจจริงๆ”
ยิ่งไปกว่านั้นป้าทองสุขยังสะท้อนว่า ที่อยู่อาศัยไม่ใช่แค่พื้นที่สำหรับซุกหัวนอน แต่คือ รากฐานของชีวิต เพราะก่อนหน้านี้ไม่เคยคิดเลยว่าจะมีบ้านเป็นของตัวเองได้ จนกระทั่งได้รับการช่วยเหลือจากมานพ ภายใต้โครงการบ้านทอฝัน ซึ่งเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญของชีวิต วันที่ได้บ้าน ป้าทองสุขเล่าว่า แกถึงกับร้องไห้ด้วยความดีใจเพราะการมีที่อยู่อาศัยทำให้สามารถตั้งหลักชีวิตได้จริง ทำให้แกมีพลังกลับไปทำมาหากิน ได้ออกไปเก็บของเก่าโดยไม่ต้องกังวลเรื่องค่าที่พัก และมีรายได้พอเลี้ยงตัวเองได้โดยไม่เดือดร้อนเหมือนที่ผ่านมา
สุดท้ายแม้จะอยู่ในสถานการณ์ที่ยากลำบาก แต่ป้าทองสุขและลุงบุญยืนก็ยังคงมีความหวังและพยายามอดทนต่อสู้ต่อไปในแต่ละวัน โดยยึดหลักการช่วยเหลือตนเองก่อนและมองหาหนทางที่จะทำให้ชีวิตดีขึ้น
อ้างอิง
https://section09.thaihealth.or.th
