เพราะการจัดการสาธารณูปโภคพื้นฐาน เช่น ไฟฟ้า น้ำประปา ขยะ น้ำเสีย ชายฝั่ง การจัดการการท่องเที่ยวชุมชน การศึกษา สาธารณสุข การส่งเสริมอาชีพเฉพาะในแต่ละชุน หรือแม้แต่ดันซอฟต์พาวเวอร์หรือวัฒนธรรมในท้องถิ่นคือสิ่งที่การเลือกตั้งทั่วไปให้เราไม่ได้ แต่การเลือกตั้งเทศบาลในแต่ละท้องถิ่นให้เราได้
EPIGRAM เลยชวน ธีรมล บัวงาม จาก Public Intelligence, นนทวัฒน์ เหลาผา จาก WeWatch และ รศ.ดร.โอฬาร ถิ่นบางเตียว จาก คณะรัฐศาสตร์และนิติศาสตร์, มหาวิทยาลัยบูรพา มาร่วมแลกเปลี่ยนประเด็นการเลือกตั้งเทศบาลที่จะมาถึงนี้ ในรายการพิเศษ Local Election 2025: เลือกตั้งเทศบาลภาคตะวันออกใกล้ฉัน
ซึ่งหากใครตามไลฟ์ไม่ทันไม่เป็นไร เพราะเราสรุป 3 ประเด็นสำคัญมาให้อ่านกันอีกครั้ง ก่อนที่ทุกคนจะได้ออกไปใช้สิทธิเลือกตั้งเทศบาล ในวันที่ 11 พฤษภาคม 2568 เวลา 8.00 – 17.00 น. ที่หน่วยเลือกตั้งใกล้บ้านคุณ
1.
วาระเร่งด่วนที่ประชาชนอยากให้เกิดขึ้นจริง
ข้อค้นพบจากสำรวจความเห็นของกลุ่ม ‘เทศบาลใกล้ฉัน’ และอาสาสมัครในภาคตะวันออก
“มันปฏิเสธไม่ได้แล้วว่ากระแส localism มันกลับมา โอเคการเปลี่ยนแปลงใหญ่ๆ มันยังผูกขาดอยู่ที่กรุงเทพฯ แต่ว่าการเมืองท้องถิ่นมันก็มีพลังมากขึ้น”
ธีรมล บัวงาม หัวหน้าโครงการ ‘ห้องทดลองปัญญารวมหมู่ (Public Intelligence)’ ของสำนักเครือข่ายและการมีส่วนร่วมสาธารณะ ไทยพีบีเอส (ThaiPBS) ที่ทำงานสื่อสารประเด็นท้องถิ่นในภาพรวมทั้งประเทศ กล่าวถึงการทำงานที่มีชื่อเรียกอย่างเก๋ๆ ว่า ‘เทศบาลใกล้ฉัน’ ซึ่งเป็นการสำรวจความคิดเห็นบนแพลตฟอร์มออนไลน์ที่ทุกคนสามารถเข้าไปค้นหาข้อมูลเกี่ยวกับเทศบาลใกล้บ้าน ตรวจเช็คงบประมาณ และร่วมกันออกแบบว่าจะงบประมาณท้องถิ่นได้ว่าควรจะถูกไปใช้อย่างไร
ในอีกขาหนึ่ง เทศบาลใกล้ฉันยังเป็นการทำกิจกรรมบอร์ดออนกราวน์ คือการลงในพื้นที่สำรวจความเห็นประชาชนในแต่ละท้องถิ่น ภายใต้การทำงานร่วมกับเครือข่ายในภูมิภาคต่างๆ โดยในพื้นที่ภาคตะวันออก ได้มีการลงพื้นที่สำรวจความคิดเห็นประชาชนในพื้นที่เทศบาลเมืองจันทบุรี และเทศบาลนครระยอง โดยเป็นการทำงานร่วมกันระหว่างทีมเทศบาลใกล้ฉันกับน้องๆ อาสาสมัครจากมหาวิทยาราชภัฎรำไพพรรณี และ EPIGRAM สำนักข่าวออนไลน์ภาคตะวันออก
ธีรมลเผยว่าจากการทำงานร่วมกันทำให้ได้ข้อมูลวาระเร่งด่วนที่ประชาชนอยากให้มีการแก้ไข โดยในเขตเทศบาลนครระยอง ได้แก่ เรื่องการรักษาความสงบเรียบร้อย ซึ่งหมายถึงการจัดการและบรรเทาสาธารณภัย เรื่องที่จอดรถ และเรื่องความมั่นคงปลอดภัยในชีวิตและทรัพย์สิน ส่วนวาระเร่งด่วนของประชาชนในเขตเทศบาลเมืองจันทบุรี ได้แก่ เรื่องการศึกษา สาธารณสุข และสาธารณูปโภคพื้นฐาน
“แต่เนื่องจากทีมอาสาสมัครทางภาคตะวันออกทำงานกันอย่างละเอียดมาก มันทำให้พบอีกว่าแม้จะเป็นเขตเดียวกันแต่ก็จะมีความต้องการเฉพาะของพื้นที่ เช่น เขตเทศบาลนครระยอง มีการลงพื้นที่สำรวจ ตลาดแม่แดง ตลาดวัดลุ่ม สวนศรีเมือง ตลาดสตาร์ไนท์ ตลาดตู้มาร์เก็ต ตลาดวัดปากน้ำ ก็พบว่า เฮ้ย พวกเขามีความต้องการที่ต่างกันนะ ซึ่งตรงนี้ก็ช่วยอธิบายภาพความต้องการของพื้นที่ได้ชัดขึ้น” ธีรมลกล่าว
นอกจากนี้ธีรมลยังเสริมว่า “โจทย์ท้องถิ่นเป็นเรื่องร่วมกัน พอเอาข้อมูลมารวมกันแล้วเราพบว่า ถึงแม้คนจะบอกว่าท้องถิ่นกินหินกินทราย แต่มันก็สะท้อนออกมาจริงๆ ว่าความต้องการเร่งด่วนด้านโครงสร้างพื้นฐาน สาธารณูปโภค คือรากฐานของการพัฒนาเมืองที่มั่นคง คือรากฐานของการใช้ชีวิตอยู่ในเมืองที่ปลอดภัย ได้มีไฟถนนที่สว่างขึ้น ได้ขับขี่รถบนถนนที่เรียบขึ้นมาหน่อย”
ทั้งนี้ ธีรมลชี้ว่ากระบวนทำงานดังกล่าวไม่ได้มีแค่พื้นที่ภาคตะวันออกแต่ทำทั่วทั้งประเทศ เช่น เชียงใหม่ หาดหใญ่ และขอนแก่น ซึ่งได้สะท้อนเสียงความต้องการของผู้คนในแต่ละท้องถิ่นให้มีที่ทางและมีความหมายที่ชัดเจนยิ่งขึ้น โดยหลักๆ คือเป็นการสะท้อนความต้องการของประชาชนในเรื่องการบรรเทาสาธารณภัย การจัดการปัญหาสิ่งแวดล้อม มลภาวะทางอากาศ การจัดการด้านเศรษฐกิจ การจราจร หรือแม้แต่ปัญหาสุนัขจรจัด ซึ่งถือเป็นวาระเร่งด่วนที่ประชาชนที่อยากให้แก้ไขเหล่า และเป็นข้อมูลที่ควรจะถูกนำไปใช้ในการพูดคุยกันระหว่างประชาชนกับว่าที่นายกเทศมนตรี เพื่อที่จะได้เป็นการโต้ตอบและส่องทางให้แก่กันและกันในการบริหารจัดการเรื่องของท้องถิ่น โดยธีมลเสริมว่า “สิ่งที่พูดกันชัดเจนมากคือ เป็นไปไหมที่ตอนนี้ปี 2025 ปี 2568 แล้ว ข้อมูลเมืองต่างๆ จะแชร์กันได้ไหม คือเรามักจะได้ยินเรื่องเล่ากันเสมอๆ ว่าเทศบาลจะทำอะไรทีหนึ่งก็ไปประกาศ แต่คนไม่รู้”
ก่อนที่เขาจะปิดท้ายว่า “ท้ายที่สุดมุ่งหวังว่าคนที่อยู่ในท้องถิ่น จะเป็นคนที่สามารถมีเสียงในการกำกับและติดตามผู้ที่จะทำให้งาน ในฐานะ Policy Maker เพราะพวกเขาก็ไม่ได้ลอยมาจากไหน แต่ลอยมาจากฐานการฟังเสียงของคนมากขึ้น เปิดการมีส่วนร่วมมากขึ้น และทำให้กระบวนการติดตามโปร่งใสมากขึ้น” ธีรมลกล่าว
2.
กระแสการเลือกตั้งท้องถิ่น 2568
และ 6 ความสำคัญของการมีส่วนร่วมในการเลือกตั้งท้องถิ่นที่ยิ่งไปกว่าการใช้สิทธิเลือกตั้ง
นนทวัฒน์ เหลาผา จาก We Wacth องค์กรที่มุ่งเน้นการทำงานเพื่อสร้างการมีส่วนร่วมทางการเมืองของประชาชนผ่านวิธีการสังเกตการณ์การเลือกตั้ง กล่าวถึงสถานการณ์เลือกตั้งเทศบาล 2568 ในภาพรวมทั่วประเทศว่า การเลือกตั้งนี้เป็นสนามเล็กและมีกระแสที่ไม่หวือหวามากเหมือนการเลือกตั้ง อบจ. ที่ผ่านมา ทำให้ในบางพื้นที่ไม่มีการประชาสัมพันธ์ส่งเสริมให้คนออกไปใช้สิทธิที่มากพอ หรือบางคนก็อาจไม่ได้เดินทางกลับไปใช้สิทธิ อาจจะด้วยเหตุผลว่าต้องทำงาน หรือติดปัญหาเรื่องค่าใช้จ่ายในการเดินทางกลับบ้าน ซึ่งด้วยสถานการณ์เช่นนี้จะทำให้การเลือกตั้งเทศบาลมีการตรวจสอบและการมีส่วนร่วมของประชาชนที่ค่อนข้างที่น้อย
“ถ้ามันเป็นกระแส คนก็อยากจะสอดส่องหรือมีส่วนร่วม แต่ถ้ากระแสไม่สูงมาก ก็อาจจะมีการตรวจสอบและการมีส่วนร่วมค่อนข้างน้อย” นนทวัฒน์กล่าว
นนทวัฒน์อธิบายว่าการมีส่วนร่วมของประชาชนในการเลือกตั้งท้องถิ่น ซึ่งสัมพันธ์และมีส่วนเกี่ยวข้องโดยตรงกับการพัฒนาท้องถิ่น มีมากกว่าการออกไปใช้สิทธิเลือกตั้งเพียงอย่างเดียว เพราะการมีส่วนร่วมในบทบาทของการสังเกตการณ์ การจับตา และการตรวจสอบการเลือกตั้งก็เป็นสิ่งที่สำคัญ โดยมีความสำคัญมากถึง 6 ประการด้วยกัน คือ
- ทำให้ระบอบประชาธิปไตยมีความเข้มแข็ง คือประชาชนได้รู้ถึงอำนาจและสิทธิของตนเอง
- ทำให้ประชาชนได้เข้าไปมีบทบาทในการตรวจสอบ ร่วมตัดสินใจ และที่สำคัญคือได้ส่งเสริมการทำงานของฝ่ายนายกเทศมนตรี
- ลดอัตราการทุจริตในการบริหารจัดการงานท้องถิ่น
- ทำให้นโยบายที่ถูกนำมาใช้กำหนดแนวทางการจัดการท้องถิ่นมีที่มาจากเสียงและความต้องการของคนในท้องถิ่นเอง
- ก่อให้เกิดความรับผิดชอบร่วมกันระหว่างประชาชนในท้องถิ่นกับคณะเทศมนตรีที่ได้รับเลือก
- สนับสนุนให้เกิดการพัฒนาท้องถิ่นที่มั่นคงและยั่งยืน
ปัจจุบันประเทศไทยมีปัญหาเกี่ยวกับการเลือกตั้งหลายอย่าง เช่น การเลือกตั้งท้องถิ่นไม่กลายเป็นกระแสทำให้ประชาชนไม่อยากออกมามีส่วนร่วม ทั้งในการใช้สิทธิเลือกตั้งและการจับตาตรวจสอบการเลือกตั้ง หรือปัญหาเรื่องการเลือกตั้งท้องถิ่นไม่มีการเลือกตั้งล่วงหน้า ไม่มีการเลือกตั้งนอกเขตเช่นการเลือก สส. เป็นต้น
ซึ่งนนทวัฒน์ได้ชี้ให้เห็นว่าขณะเดียวกันก็มีข้อเสนอเพื่อการแก้ไขปัญหาปัญหาเป็นจำนวนมากเช่นกัน เช่น มีการเสนอให้รวมการเลือกตั้งท้องถิ่นทั้งหมดเอาไว้ในวาระเดียวกันและทำพร้อมกันทั่วประเทศ เพื่อก่อให้เกิดความตื่นตัวและลดภาระค่าใช้จ่ายในการเดินทางให้แก่ผู้มีสิทธิเลือกตั้งที่อาศัยอยู่นอกเขต หรือเสนอให้มีการกำหนดให้สามารถเลือกตั้งท้องถิ่นตามที่อยู่อาศัยจริงได้ หรืออย่างน้อยคือกำหนดให้ประชาชนได้มีทางเลือกที่เพิ่มมากขึ้น เป็นต้น
“อย่างภาคตะวันออกเป็นพื้นที่ของแรงงานที่พวกเราก็รู้กันอยู่แล้วว่าส่วนใหญ่มาจากภาคอีสาน คือมาทำงานโรงงาน มาจ่ายภาษีในท้องถิ่นนั้นๆ ดังนั้นทรัพยากรที่พวกเขาจะได้รับ ก็ควรมาจากท้องถิ่นนั้น ๆ ที่พวกเขาอาศัยอยู่จริง แต่ทำไมยังไม่มีการกำหนดให้พวกเขาใช้สิทธิในพื้นที่ที่อยู่อาศัยจริงได้ แม้จะบางส่วนที่อยากลับไปใช้สิทธิที่บ้าน เพราะถือเอาการเลือกตั้งเป็นการกลับบ้านไปด้วย แต่ก็คิดมันควรจะมีทางเลือกได้ว่าเราจะเลือกตั้งท้องถิ่นกันแบบไหน เป็นการเลือกตั้งล่วง เลือกตั้งทางอินเทอร์เน็ต หรือการเลือกตั้งทางไปรษณีย์” นนทวัฒน์กล่าว
เกี่ยวกับการเลือกตั้งเทศบาล 2568 นนทวัฒน์เผยว่ามีทั้งประเด็นปัญหาที่น่าจับตามองและประเด็นในเชิงบวกที่น่าสนใจ โดยปัญหามีอยู่ว่าการเลือกตั้งท้องถิ่นครั้งนี้จะมีบัตรเสียเป็นจำนวนมาก เพราะบัตรเลือกตั้ง 1 ใบ สามารถกาได้ 6 เบอร์ ซึ่งถือว่ามีความเสี่ยงสูงมากต่อการกาเครื่องหมายผิดพลาดและทำให้กลายเป็นบัตรเสีย
ส่วนเรื่องที่เป็นเชิงบวกก็คือ การเลือกตั้งท้องถิ่นรอบนี้มีการแข่งขันเชิงนโยบายสูง และหลายนโยบายมีความเชื่อมโยงกับประเด็นปัญหาในพื้นที่ ซึ่งถือเป็นสัญญาณสร้างความคึกคักและความเข้มข้นให้การเลือกตั้งท้องถิ่นนี้ได้เป็นอย่างดี
“เมื่อก่อนแค่พูดว่า ‘ทำดี ทำจริง’ ก็ได้แล้ว แต่ในรอบนี้มีเรื่องการแข่งขันเชิงนโยบายที่สูงขึ้น…แต่ถ้านโยบายมาจากส่วนใดส่วนหนึ่ง ไม่ได้มาจากการมีส่วนร่วมของคนในพื้นที่ มันก็ไม่ได้ตอบโจทย์ ไม่ตรงจุด ถือได้ว่าไม่ตอบสนองประชาชนในพื้นที่อยู่ดี” นนทวัฒน์กล่าว
3.
ความสำคัญของการเลือกตั้งท้องถิ่น
และการเลือกตั้งท้องถิ่นในภาคตะวันออกผ่านสายตานักวิชาการ
รศ. ดร. โอฬาร ถิ่นบางเตียว อาจารย์ประจำคณะนิติศาสตร์และรัฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยบูรพา ผู้คร่ำหวอดศึกษาประเด็นการเมืองท้องถิ่น โดยเฉพาะในแถบภาคตะวันออก ได้กล่าวถึงการเลือกตั้งเทศบาล 2568 ใน 2 ประเด็นที่สำคัญ คือความสำคัญของการเลือกตั้งท้องถิ่น โดยเฉพาะการเลือกตั้งเทศบาล และบริบทการเลือกตั้งท้องถิ่นในภาคตะวันออก
ในประเด็นความสำคัญของการเลือกตั้งท้องถิ่น อาจารย์โอฬารชี้ว่าประเทศไทยคุ้นชินกับการเลือกตั้ง ซึ่งเป็นเรื่องดีแต่ผู้ใช้สิทธิโดยส่วนมากมักไม่ทราบว่า สส. หรือ อบจ. รวมไปถึง อบต. และเทศบาล มีหน้าที่อะไร โดยเฉพาะในส่วนของเทศบาล ซึ่งได้อธิบายว่าเทศบาลเป็นหน่วยงานปกครองท้องถิ่นที่มีพื้นที่ของตนเองชัดเจน เป็นหน่วยการปกครองท้องถิ่นที่มีประวัติศาสตร์ยาวนานมากที่สุด คือมีมาตั้งแต่ปี พ.ศ. 2476 และแบ่งได้อีกเป็น 3 รูปแบบ คือเทศบาลตำบล, เทศบาลเมือง และเทศบาลนคร
“คนทั่วไปมักเข้าใจว่าเทศบาลทำหน้าที่เก็บขยะ เทศบาลทำหมันหมา นี่เป็นส่วนน้อย เทศบาลดูแลเด็กแรกเกิดได้ ดูแลผู้สูงวัยได้ พัฒนาเศรษฐกิจได้ ส่งเสริมการท่องเที่ยวท้องถิ่นได้ ดูแลสิ่งแวดล้อม คือพูดง่ายๆ ว่าเทศบาลถ้าทำดีๆ ดูแลทั้งคน ชุมชน เศรษฐกิจ ความมั่นคง สิ่งแวดล้อม นี่คือบทบาทที่สำคัญเป็นอย่างมาก” อาจารย์โอฬารกล่าว
อาจารย์โอฬารยังกล่าวอีกว่าในการพัฒนาฐานรากของประชาธิปไตย ต้องเริ่มต้นมาจากการปครองท้องถิ่น โดยเฉพาะในบริบทที่ประเทศไทยตอนนี้มีความง่อนแง่นมาก อันเนื่องมาจากหลายๆ กรณี ทำให้เปรียบได้ว่าขณะนี้รัฐบาลประเทศเราเหมือนศาลพระภูมิ คือหัวโต เสาเล็ก ถ้าล้มข้ามบนก็คือล้มหมด ในประเทศที่เจริญแล้ว รัฐบาลจะต้องมีลักษณะเป็นเหมือนเจดีย์ที่ จ.นครปฐม คือฐานข้างล่างใหญ่ ข้างบนเล็ก กล่าวคือ มีความมั่นคงและมีเสถียรภาพสูง
“มีอาจารย์คนหนึ่ง ท่านเขียนเอาไว้ในหนังสือเล่มเล็กๆ ว่า ‘การปกครองท้องถิ่นเหมือนกับเราทำให้ทุกชุมชนท้องถิ่นมีเทียนคนละเล่ม เทียนคนละเล่มมารวมกันประเทศเราก็สว่าง’ คือถ้าเทียนที่เทศบาลของเราดับก็ยังมีเทียนจากเทศบาลหรือ อบต. ข้าง ๆ คอยส่องแสงสว่างนี่คือหลักการการปกครองส่วนท้องถิ่นที่ผมถือว่าสำคัญ เป็นรากฐาน เป็นหัวใจของประชาธิปไตย” อาจารย์โอฬารกล่าว
สำหรับการเลือกตั้งเทศบาลของภาคตะวันออกในครั้งนี้ อาจารย์โอฬารวิเคราะห์ให้เห็นการเปลี่ยนแปลงของการเมืองท้องถิ่นในปัจจุบัน โดยชี้ว่าการเข้ามาเล่นสนามการเมืองท้องถิ่นของพรรคการเมืองใหญ่ เช่น พรรคประชาชน หรือพรรคเพื่อไทย นับเป็นหมุดหมายอันดีที่ทำให้การเลือกตั้งท้องถิ่นที่ผ่านมาคือ อบจ. รวมถึงการเลือกตั้งเทศบาล มีการปรับตัว กล่าวคือ ทำให้นักการเมืองท้องถิ่นเดิมมีการปรับตัว มีการคิดนโยบายและคำนึงถึงสัญญาประชาคมมากขึ้น ทั้งในระดับ อบจ. และเทศบาล ที่ต่างก็คิดนโยบายมาแข่งขันกัน ในอีกทางหนึ่ง ยังทำให้เกิดบรรยากาศการวิพากษ์วิจารณ์ ซึ่งก็มีผลทำให้นักการเมืองหันมาใส่ใจดูแลและฟังเสียงของผู้คนในท้องถิ่นมากยิ่งขึ้น
ในประเด็นเรื่องการลงมาเล่นสนามท้องถิ่นของพรรคการเมืองใหญ่ อาจารย์โอฬารชี้ว่าในหลายประเทศถือเป็นสิ่งที่ทำกันได้เป็นปกติ แต่ในกรณีของประเทศไทย พรรคใหญ่ส่วนมากจะมองว่าการเมืองท้องถิ่นมีความซับซ้อน และการส่งผู้สมัครลงมาอาจส่งผลเสียต่อความสัมพันธ์ของนักการเมืองในท้องถิ่นได้ ดังนั้นพรรคใหญ่จึงเลือกที่จะถอย
แต่ทั้งนี้ทั้งนี้ อาจารย์โอฬารได้วิเคราะห์การเข้ามายังสนามการเมืองท้องถิ่นพรรคการเมืองใหญ่ประชาชนทำนองว่าจำเป็นอย่างยิ่งที่จะต้องทำให้ผู้สมัครในแต่ละท้องถิ่นสร้างความไว้เนื้อเชื่อใจกับผู้คนในท้องถิ่นนั้นๆ และอย่ารีบร้อนในการสรรหาผู้สมัคร ซึ่งพรรคจำเป็นต้องถอดบทเรียนเกี่ยวกับกระบวนการสรรหาผู้สมัคร เพราะสิ่งเหล่านี้มีผลกระทบต่อความรู้สึก ความไว้เนื้อเชื่อใจ และการตัดสินใจของผู้มีสิทธิเลือกตั้ง
อย่างไรก็ดี อาจารย์โอฬารระบุว่าการเลือกตั้งเทศบาลครั้งนี้มีความเข้มข้นมาก เพราะมีทั้งการเข้ามาของพรรคใหญ่ และในขณะเดียวกัน ‘บ้านใหญ่’ ต่างๆ ก็มีการมาปรับตัวและหันมาให้ความสนใจในการทำงานสื่อสารกับผู้คนในท้องถิ่นมากขึ้น
และในตอนท้าย อาจารย์โอฬารได้กล่าวถึงประเด็นวาทกรรม ‘ใครเป็นนายก ก็ต้องทำมาหากินเหมือนเดิม’ ว่าการประกอบอาชีพเป็นหน้าที่ของทุกคน แต่ในด้านหนึ่งเราทุกคนต่างก็มีหน้าที่ฐานะพลเมืองในประเทศที่เป็นประชาธิปไตยเช่นกัน
“ใครเป็นนายกก็ต้องทำงาน แต่เราต้องเป็นส่วนหนึ่งของชุมชนทางการเมืองในท้องถิ่นที่เราอาศัยอยู่ เพราะเอาง่ายๆ เราเปิดร้านขายของชำในหมู่บ้าน ถ้าเทศบาลดี ของเราจะไม่โดนขโมยเพราะมีกล้องวงจรปิด เราขายขนมใหนมู่บ้าน ถ้าเทศบาลดี การท่องเที่ยวของชุมชนก็จะดี เราก็ขายของได้มากขึ้น” อาจารย์โอฬารกล่าว
