เคยสงสัยไหมว่า ทำไมบางชุมชนถึงไม่มีฟุตบาทให้เดิน ไม่มีต้นไม้ให้ร่มเงา ไม่มีโรงเรียนดี ๆ ใกล้บ้าน หรือแม้แต่ไม่มีรถสาธารณะที่เข้าถึงได้ง่าย?
คำตอบอาจอยู่ในคำว่า ‘ผังเมือง’ สิ่งที่ดูเหมือนห่างไกล แต่จริงๆ แล้วกำหนดชีวิตเราทุกวันตั้งแต่ตื่นนอนยันเข้านอน — ว่าบ้านเราติดโรงงานหรือสวนสาธารณะ เดินไปทำงานได้หรือไม่ ต้องใช้รถยนต์อย่างเดียวหรือมีทางเลือกอื่นไหม
ลองดูตัวอย่างจากภาคตะวันออก — อย่างในเมืองมาบตาพุด จังหวัดระยอง ที่เป็นเขตอุตสาหกรรมขนาดใหญ่ของประเทศ ผังเมืองในพื้นที่นี้ถูกกำหนดให้เป็น “เขตอุตสาหกรรมหนัก” มานานหลายสิบปี ส่งผลให้โรงงานปิโตรเคมี โรงไฟฟ้า และคลังสารเคมีผุดขึ้นมากมายโดยไม่เว้นช่องว่างให้กับโรงเรียน โรงพยาบาล หรือสวนสาธารณะมากเท่าที่ควร นั่นหมายความว่าหลายๆ คนอาจโตมากับอากาศที่ไม่บริสุทธิ์ โดยที่ไม่เคยรู้มาก่อนว่า ‘ผังเมือง’ มีส่วนทำให้เกิดสภาพแวดล้อมแบบนี้
ซึ่งผังเมืองจะเกิดขึ้นได้ ก็มาจากผังนโยบายระดับประเทศที่จะกำหนดยุทธศาสตร์ของประเทศ ซึ่งล่าสุด 28 มีนาคม 2568 ที่ผ่านมา ในวันเดียวกับที่เกิดแผ่นดินไหวใหญ่ ก็ได้มีการจัดเวทีรับฟังความคิดเห็นวางแผนและจัดทำผังนโยบายระดับประเทศ ภาคตะวันออก ที่จังหวัดชลบุรี โดยมีผู้เข้าร่วมออนไลน์และออนไซต์ 442 คน โดยในพื้นที่ออนไซต์มีภาครัฐ 78 คน ภาคเอกชน 13 คน ประชาชน 4 คน และสื่อสารมวลชน 8 คน
เราเลยสรุปเนื้อหามาให้อ่านกันว่า ผังนโยบายระดับประเทศฉบับใหม่นี้ จะพลิกประเทศไทยไปอย่างไร และมีอะไรที่ต้องจับตากับผังนโยบายระดับประเทศฉบับนี้บ้าง
ว่าด้วยผังนโยบายระดับประเทศฉบับใหม่ที่ชี้ชะตาผังเมืองทุกภูมิภาค
สำหรับผังนโยบายระดับประเทศที่กล่าวถึงนี้ ได้รับการจัดทำโดยกรมโยธาธิการผังเมือง กระทรวงมหาดไทย ซึ่งจุดเริ่มต้นมาจากพระราชบัญญัติการผังเมือง พ.ศ. 2562 ได้กําหนดให้ระบบการวางผังเมืองของประเทศ จําเป็นต้องมีกรอบนโยบายการใช้ประโยชน์พื้นที่ในทุกระดับ ตั้งแต่ระดับประเทศ ระดับภาค และระดับจังหวัด ตามแผนยุทธศาสตร์ชาติ 20 ปี และแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ
ผังนโยบายระดับประเทศจึงเป็นตัวกำหนดอนาคตผังเมืองของประเทศไทยไปพร้อมๆ กัน
โดยในเวทีรับฟังความเห็นได้เสนอร่างผังเมืองนโยบายระดับประเทศจะประกาศเขตเศรษฐกิจพิเศษทั่วทุกภูมิภาคของไทย และมีการกล่าวถึงวิสัยทัศน์ของประเทศไทยที่ทำให้สำเร็จในปีพ.ศ. 2580 ไว้ว่า
- ทำให้ประเทศไทยน่าอยู่สำหรับทุกคน
- เชื่อมโยงการพัฒนาทุกมิติและเป็นประตูเชื่อมโยงภูมิภาคกับเมืองสำคัญต่างๆ ของโลก
- สร้างสรรค์นวัตกรรมและเทคโนโลยีขั้นสูงเพื่อการเป็นเมืองแห่งอนาคตที่เอื้ออำนวยต่อการพัฒนาเศรษฐกิจสร้างสรรค์
- พร้อมรับการเติบโตอย่างยั่งยืนโดยเน้นความสมดุลของการพัฒนาเศรษฐกิจสังคมและสิ่งแวดล้อม
อย่างไรก็ตามข้อสังเกตของเรื่องนี้คือ ผังนโยบายระดับประเทศก็ยังคงถูกจัดทำโดยหน่วยงานภาครัฐส่วนกลาง และการจัดทำเวทีรับฟังความคิดเห็นก็มีเพียงบางหน่วยงานที่เข้าร่วมรับฟัง ไม่ได้มีการประชาสัมพันธ์ให้ประชาชนในพื้นที่รับทราบ และไม่ได้เปิดรับทุกจังหวัดในประเทศไทย
เมื่อผังนโยบายไม่ได้ตั้งต้นมาจากประชาชน แต่ถูกส่งมาจากผู้มีอำนาจระดับประเทศ กำหนดให้ชีวิตของคนในแต่ละภูมิภาคและจังหวัด ซึ่งที่ผ่านมา ใรวันที่มีการกำหนดเขตเศรษฐกิจพิเศษภาคตะวันออก และส่งผลให้แต่ละจังหวัดในเขตเศรษฐกิจพิเศษตะวันออกได้สูญเสียทรัพยากรและเสียหายจากการพัฒนาด้วยนโยบายที่มาจากระดับประเทศ จากการเปลี่ยนสีผังเมือง โดยพื้นที่ชุมชนและเกษตรกรรมสามารถสร้างโรงงานและอุตสาหกรรมได้ ซึ่งแตกต่างจากผังเดิมที่ห้ามสร้างโรงงานและอุตสาหกรรม
โดยเนื้อหาในผังนโยบายระดับประเทศฉบับนี้เองก็ยังไม่ได้กล่าวถึงการควบคุมดูแลอุตสาหกรรมไม่ให้ส่งผลต่อสิ่งแวดล้อมและคุณภาพชีวิตของประชาชนที่อยู่อาศัยในผังเมืองนี้ ซึ่งเป็นผังระดับประเทศ เช่นกัน
ทุกภูมิภาคเตรียมมี #เขตเศรษฐกิจพิเศษใกล้ฉัน
ตามข้อมูลในเวทีรับฟังความคิดเห็นวางแผนและจัดทำผังนโยบายระดับประเทศได้นำเสนอผังเมืองประเทศเอาไว้โดยเน้นไปที่การส่งเสริมเขตเศรษฐกิจพิเศษ และการเชื่อมกับโปรเจ็กต์เส้นทางสายไหมแห่งศตวรรษที่ 21 (BRI – Belt and Road Initiative) หรือที่หลายคนอาจจะรู้จักในชื่อ One Belt One Road ของประเทศจีน โดยภายใต้รัฐบาลนายกรัฐมนตรี พล.อ. ประยุทธ์ จันทร์โอชา เองก็ได้มีโครงการความร่วมมือกับจีนภายใต้ BRI หลายโครงการ เช่น โครงการรถไฟความเร็วสูงที่มีกระแสมาต่อเนื่อง และเชื่อมกับไทยแลน์ 4.0 และยุทธศาสตร์ชาติ 20 ปี ที่ถูกผลักดันในยุคนั้น
โดยข้อมูลล่าสุดจากเวทีรับฟังความคิดเห็นเปิดเผยแผนของแต่ละภูมิภาคไว้ดังนี้
ภาคตะวันออก – EEC
ได้ถูกกำหนดให้เป็นเขตระเบียงเศรษฐกิจพิเศษภาคตะวันออกหรือ EEC โดยมีสามจังหวัดได้แก่ ฉะเชิงเทรา ชลบุรี และระยอง และใช้รถไฟความเร็วสูงเชื่อมต่อจากกรุงเทพ ซึ่งกรุงเทพจะเป็นศูนย์รวมของรถไฟความเร็วสูงทุกภาค โดยรถไฟสายนี้จะวิ่งออกจากกรุงเทพผ่านฉะเชิงเทรา ชลบุรี ระยอง และในอนาคตจะเชื่อมต่อไปยังจันทบุรี ตราดเพื่อไปยังเกาะกง ประเทศกัมพูชา นอกจากนี้ภาคตะวันออกยังถือเป็นโลจิสติกส์เรือที่สำคัญโดย
-
- ท่าเรืออันเชื่อมไปยังท่าเรือสีหนุวิลล์ ประเทศกัมพูชา
- เส้นทางรถไฟความเร็วสูงจากหนองคายวิ่งผ่านปราจีนบุรี ฉะเชิงเทรา ชลบุรีเพื่อมายังท่าเรือแหลมฉบัง ท่าเรือคลองเตย และท่าเรือมาบตาพุด
- สามารถใช้ถนนเอเชียหมายเลข 12 จากหนองคายมาที่ถนนเอเชียหมายเลข 123 มายังท่าเรือแหลมฉบังและมาบตาพุด เพื่อกระจายสินค้าไปยังประเทศมาเลเซียสิงคโปร์อินโดนีเซียและกลุ่มประเทศอื่นในอินโดจีน
- สามารถขนส่งสินค้าทางเรือจากท่าเรือดังกล่าวไปยังชุมพร และยังเชื่อมไปถึงท่าเรือน้ำลึก จังหวัดจังหวัดสงขลา
ทำให้เขตเศรษฐกิจพิเศษภาคตะวันออกถูกกำหนดเป็นฐานอุตสาหกรรมและศูนย์กลางโลจิสติกส์เชื่อมโยงกับการค้าของโลกและเน้นเรื่องการคมนาคมขนส่งของประเทศในอาเซียน อย่างไรก็ตามท่าเรือที่มีความพร้อมมากที่สุดคือท่าเรือแหลมฉบัง จังหวัดชลบุรี
ภาคเหนือ – NEC
ได้กำหนดให้เชียงใหม่เป็นฐานเศรษฐกิจสร้างสรรค์เชื่อมโยงลุ่มแม่น้ำโขงพื้นที่ป่าต้นน้ำที่สำคัญและแหล่งมรดกทางวัฒนธรรมล้านนา ซึ่งมีการประกาศเขตเศรษฐกิจพิเศษ หรือ NEC เพื่อส่งเสริมการจ้างงานและเพิ่มความสามารถในการแข่งขันของประเทศในพื้นที่ที่มีศักยภาพด้านการขยายตัวทางเศรษฐกิจและเป็นการกระจายศูนย์กลางความเจริญทางเศรษฐกิจและเทคโนโลยีสู่ภูมิภาค นอกจากนี้ยังเป็นเขตเศรษฐกิจพิเศษที่จะช่วยให้ประเทศไทยเป็นศูนย์กลางด้านการค้าการลงทุน
-
- โดยมีโครงการรถไฟทั้งคู่ ซึ่งรถไฟขบวนดังกล่าวจะสามารถเชื่อมตั้งแต่กรุงเทพไปจนถึงในจังหวัดเชียงใหม่ ลำพูน แพร่ พะเยา เชียงราย เพื่อเชื่อมต่อใน“เขตเศรษฐกิจพิเศษชายแดนแม่สาย และแม่ฮ่องสอน”
- เขตเศรษฐกิจพิเศษ ชายแดนแม่สายและเชียงของ จ.เชียงราย จะเป็นจุดโลจิสติกส์ผ่านไปจากจีนมายัง ภาคกลาง และทางทะเลอ่าวที่ภาคตะวันออก (เขตระเบียงเศรษฐกิจพิเศษภาคตะวันออก
ภาคกลาง-ตะวันตก – CWEC
ผังนโยบายเน้นไปที่อยุธยา ซึ่งไม่ไกลจากทางหลวงหมายเลข 32 ซึ่งเตรียมเป็นเส้นทางไปท่าเรือทวายในแนวเศรษฐกิจพิเศษ โดยเชื่อมโยงจากทวายกาญจนบุรีกรุงเทพฉะเชิงเทรา ไปยังพื้นที่ระเบียงเศรษฐกิจพิเศษชายแดนจังหวัดสระแก้วเพื่อเชื่อมไปยังเขตเศรษฐกิจพิเศษเมืองปอยเปต ประเทศกัมพูชา โดยเชื่อมไปยังท่าเรือวังเตา ประเทศเวียดนามหรือเส้นทาง Eastern Seaboard
ในขณะเดียวกัน จังหวัดอยุธยาได้ถูกกำหนดให้เป็นแหล่งแปรรูปสินค้าเกษตรมูลค่าสูงและแหล่งท่องเที่ยววัฒนธรรมและมูลมรดกวัฒนธรรม
ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ – NeEC
ได้ถูกกำหนดให้เป็นระเบียงเศรษฐกิจพิเศษภาคตะวันออกเฉียงเหนือ หรือ NeEC เป็นแหล่งเกษตรและปศุสัตว์และแหล่งผลิตข้าวหอมมะลิที่ดีที่สุดของประเทศให้ทำหน้าที่เป็นประตูการค้าสู่อินโดจีน ซึ่งเขตพัฒนาเศรษฐกิจพิเศษชายแดนจังหวัดหนองคาย อยู่ติดกับเขตพัฒนาเศรษฐกิจพิเศษประเทศเพื่อนบ้าน เมืองเวียงจันทน์ ประเทศลาว
-
- มีโครงการทางรถไฟความเร็วสูงวิ่งผ่านจากหนองคาย หนองบัวลำภู ขอนแก่น นครราชสีมา เชื่อมโยงไปยังกรุงเทพและภาคตะวันออก ทำให้หนองคายจึงเป็นประตูสู่การค้าอินโดจีน
ภาคใต้ – SEC / AWC
หนุนเขตระเบียงเศรษฐกิจพิเศษภาคใต้หรือ SEC ประกอบด้วยจังหวัดชุมพร สุราษฎร์ธานี นครศรีธรรมราช
-
- โดยท่าเรือชุมพรจะรับส่งสินค้าจากท่าเรือมาบตาพุด ท่าเรือกรุงเทพ และท่าเรือแหลมฉบัง
- เชื่อมสินค้าจะอ่าวไทย จ.ชุมพร ด้วยมีรถไฟความเร็วสูงควบคู่กับ การพัฒนาเส้นทางพิเศษระหว่างเมือง เพื่อเชื่อมท่าเรือชุมพรและท่าเรือจังหวัดระนอง ใน เขตระเบียงเศรษฐกิจพิเศษอันดามัน หรือAWC
ทำให้บริเวณนี้ได้ถูกกำหนดให้เป็นจุดเชื่อมโยงเศรษฐกิจสองคาบสมุทรระหว่างฝั่งอันดามันและฝั่งไทย
- นอกจากนี้รถไฟความเร็วสูง เชื่อมต่อกรุงเทพมายังภาคใต้และเขตเศรษฐกิจพิเศษภาคใต้ไปยังพัทลุงไปถึงจังหวัดสงขลา ซึ่งมีสนามบินสงขลา ท่าเรือน้ำลึกสงขลา จนถึงเขตพัฒนาชายแดนสงขลาและกังการ์ มาเลเซีย รถไฟสายนี้ยังเชื่อมลงไปถึง เขตพัฒนาเศรษฐกิจพิเศษชายแดนจังหวัดนราธิวาสและโกตาบารู ประเทศมาเลเซีย ทำให้สินค้าจากรถไฟในภาคเหนือและภาคอีสานซึ่งจะเชื่อมไปที่จีนสามารถส่งออกไปยังน่านน้ำอินโดจีนได้ง่ายขึ้น โดยไม่ต้องผ่านสิงคโปร์ และประหยัดเวลาในการขนส่งสินค้า
หนุนเขตระเบียงเศรษฐกิจพิเศษอันดามัน หรือ AWC ประกอบด้วย ระนอง พังงา กระบี่ สตูล ภูเก็ต และตรัง
-
- โดยอนาคตจะมีรถไฟรางคู่และทางหลวงพิเศษ เชื่อมระหว่าง เกาะสมุย ในอ่าวไทยซึ่งมีสนามบินรองรับ มายังสนามบินภูเก็ตและท่าเรือระนอง
- สามารถใช้ท่าเรือจากภูเก็ตต่อมายังท่าเรือของปีนัง มาเลเซีย ได้
กรุงเทพมหานครและปริมณฑล
กรุงเทพมหานครและปริมณฑลยังคงถูกทำให้เป็นศูนย์กลางของประเทศ โดยเน้นให้เป็นศูนย์กลางทางเศรษฐกิจของภูมิภาคเอเชีย ด้านการค้า บริการท่องเที่ยวและการแพทย์ระดับโลก รวมถึงการศึกษาและการคมนาคมขนส่งที่เชื่อมต่ออาเซียน
อนาคตผังเมือง ที่ชีวิตเราอาจเสี่ยงมากขึ้น และวิถีชีวิตเราอาจค่อยๆ เลือนหาย
อย่างที่เกริ่นไปตอนต้นว่าในการจัดทำผังนโยบายที่ผ่านมา สิ่งหนึ่งที่เป็นคำถามมาโดยตลอดคือการมีส่วนร่วมของประชาชนในการกำหนดอนาคตของตัวเอง
คำถามสำหรับผังนโยบายระดับประเทศในครั้งนี้นอกจากการออกแบบที่ไม่ได้เชื่อมโยงกับประชาชนโดยตรง แต่มีผลกับประชาชนโดยตรง ไม่ว่าจะเป็นวิถีชีวิตที่กำลังจะเปลี่ยนแปลงไปจากการพยายามผลักดันเขตเศรษฐกิจพิเศษในทุกภูมิภาค และยังคงขาดเรื่องความปลอดภัยในชีวิตของประชาชนเมื่อเกิดเหตุภัยพิบัติหรืออุบัติเหตุที่ร้ายแรง
โดยเฉพาะในภาคตะวันออก…
ด้าน สมนึก จงมีวศิน ผู้อำนวยการฝ่ายวิจัย EEC Watch ได้ให้สัมภาษณ์และให้ความเห็นเรื่องความเสี่ยงของภาคตะวันออกต่อร่างผังเมืองฉบับนี้ โดยให้สัมภาษณ์ไว้ในวันที่ 5 เมษายนที่ผ่านมา ไว้ว่า
“โดยทั่วไป ผังเมืองจะระบุพื้นที่เสี่ยงภัยน้ำท่วมหรือภัยพิบัติจากธรรมชาติรวมถึงแนวท่อก๊าซ แต่ร่างผังเมืองฉบับนี้ไม่ได้เปิดเผยถึงความเสี่ยงที่จะเกิดขึ้นจากการสร้างเศรษฐกิจของประเทศ”
สมนึก ได้ให้ความเห็นต่อการที่ร่างผังเมืองฉบับนี้ไม่ได้เปิดเผยถึงความเสี่ยงและภัยพิบัติที่อาจเกิดขึ้นไม่ว่าจะมากหรือน้อยก็ตาม แต่การรับฟังความคิดเห็นต่อร่างผังเมืองฉบับนี้โดยที่ไม่เปิดเผยถึงความเสี่ยงและความอันตรายนั้นเป็นสิ่งที่ไม่สมควรทำและไม่เป็นสากล ร่างผังเมืองควรเปิดเผยข้อเท็จจริงทั้งข้อดี ข้อเสีย จุดแข็งและจุดอ่อนรวมถึงความอันตราย เพื่อที่ประชาชนจะได้รับรู้และตัดสินใจได้ว่าจะยอมรับหรือไม่ยอมรับ และสามารถแสดงความคิดเห็นได้โดยที่รับรู้ข้อเท็จจริงทั้งหมด
“ ในวันที่เกิดแผ่นดินไหวผมอยู่ที่บริเวณสัตหีบ สิ่งที่เห็นคือการสั่นไหวของน้ำในสระว่ายน้ำ โดยที่เป็นแรงกระแทกจากแผ่นดินไหวของลอยเลื่อนสกาย ซึ่งครั้งนี้อาจเป็นโชคดีที่แรงสั่นสะเทือนไม่มากแต่ถ้าครั้งหน้าเกิดขึ้นอีก แม้ว่าพื้นที่นี้จะไม่ได้มีรอยเลื่อนของแผ่นดินไหวแต่แรงสั่นสะเทือนมันมาเป็นคลื่นจากแผ่นดินสู่แผ่นดิน ความเสี่ยงย่อมเกิดขึ้นและอาจเกิดอันตรายได้ในทุกที่”
สมนึกอธิบายว่าหากเกิดแผ่นดินไหวอีกครั้ง จากรอยเลื่อนอื่นแต่สั่นสะเทือนแรงกว่าเดิม อาจส่งผลทางอ้อมให้บริเวณที่มีโรงงานอุตสาหกรรมอาจเกิดอุบัติเหตุที่ตามมาจากแผ่นดินไหวได้ แต่ร่างกฎหมายนี้ไม่ได้กล่าวถึงความปลอดภัยของประชาชน แต่เน้นเพียงรายได้ของประเทศ
สมนึก อธิบายถึง การติดตั้งท่อก๊าซในภาคตะวันออกเช่นจังหวัดระยอง ซึ่งมีการติดตั้งท่อก๊าซในชั้นใต้ดินหลายที่และเคยเกิดอุบัติเหตุที่ประชาชนไปขุดแล้วโดนท่อก๊าซ สิ่งที่รัฐควรจะมีคือความปลอดภัยในการคุ้มครองชีวิตประชาชน สถานีวาล์วควรมีระยะไม่ไกล เพื่อที่จะตัดก๊าซได้ไวหากเกิดเหตุอะไรขึ้น โดยเฉพาะพื้นที่ชุมชน ซึ่งในร่างผังเมือง ฉบับนี้ไม่ได้กล่าวถึงการคุ้มครองสวัสดิภาพและชีวิตของประชาชน รวมถึงยังสามารถติดตั้งท่อก๊าซและอุตสาหกรรมได้หลายประเภท (พื้นที่สีเหลือง)
แม้ภาคตะวันออก จะเป็นเขตเศรษฐกิจพิเศษที่สร้างรายได้ให้กับประเทศแต่ก็ต้องมีแผนรองรับความเสี่ยงที่อาจเกิดขึ้น
“เมื่อเป็นผังเมืองที่มุ่งเน้นเรื่องเศรษฐกิจมากกว่าความปลอดภัยและคุณภาพชีวิตของประชาชน ผังเมืองนี้กำลังทำงานเพื่อสนับสนุนเศรษฐกิจของไทยหรือของใครกันแน่”
“ การที่เปิดเวทีรับฟังความคิดเห็นจะต้องเปิดเผยข้อเท็จจริงทั้งหมดมิฉะนั้นการทำร่างผังเมืองซึ่งมีผลต่อคนในรุ่นปัจจุบันและรุ่นหน้า ความเสี่ยงที่ไม่ถูกเปิดเผยในวันนี้จะมีผลต่อคนที่อยู่บนโลกนี้รุ่นถัดไป”
สมนึกกล่าวทิ้งท้าย
อ่านผังนโยบายระดับประเทศแบบเต็มๆ ได้ที่ : https://drive.google.com/file/d/1kmZ0OSetqmPc7CSMFzJcxa99_AZG8iKu/view
