ย้อนดูเส้นทางคำสั่งหัวหน้า คสช. ที่ 4/2559 ทิ้งปัญหาอะไรไว้ให้คนตะวันออกบ้าง

Home

ย้อนดูเส้นทางคำสั่งหัวหน้า คสช. ที่ 4/2559 ทิ้งปัญหาอะไรไว้ให้คนตะวันออกบ้าง

รู้หรือไม่ว่าการผุดขึ้นของโรงไฟฟ้าขยะและโรงงานรีไซเคิลที่กลายเป็นต้นตอของปัญหากากอุตสาหกรรมตะวันออกมาจากมรดกของยุคคสช. ตั้งแต่ปี 2559 หรือเกือบสิบกว่าปีก่อน

และในวันที่ 23 ก.ค. 2568 ที่ผ่านมาก็เกิดความเคลื่อนไหวหนึ่งในรัฐสภาไทย ท่ามกลางเหตุบ้านการเมืองอันร้อนระอุ ทั้งการสู้รบไทย-กัมพูชา และผลพวงของคำสั่งศาลรัฐธรรมนูญให้อดีตนายกแพทองธารหยุดปฏิบัติหน้าที่ เหตุโทรศัพท์ส่วนตัวคุยกับผู้นำกัมพูชา สภาผู้แทนราษฎรมีมติเห็นชอบให้ยกเลิกคำสั่งหัวหน้า คสช. ที่ 4/2559 ทันทีไม่ต้องรออีก 2 ปี – คำสั่งที่ให้ยกเลิกการบังคับใช้ผังเมืองรวม ในกิจการโรงไฟฟ้า กิจการขยะ และรีไซเคิลทั่วประเทศ รวมกิจการที่จะเกิดในภาคตะวันออก ช่างเป็นเรื่องที่น่ายินดียิ่งนัก ทว่าจะมีใครสักกี่คนที่จำเรื่องราวของคำสั่งนี้ได้ บทความชิ้นนี้ชวนทุกคนมานั่งไทม์แมชชีนย้อนเวลากันสักนิด เผื่อเราจะได้เห็นภาพอย่างสมบูรณ์ยิ่งขึ้นว่าคำสั่งนี้ทิ้งอะไรไว้ตลอดกว่าเก้าปีที่ผ่านมา

ปี 2559 จุดเริ่มต้น – รัฐฉีกมติคุ้มครองพื้นที่ของชุมชน เปิดทางโรงไฟฟ้าขยะและโรงงานรีไซเคิล

เรามาเริ่มต้นกันที่คำสั่งหัวหน้า คสช.ที่ 4/2559 ที่ออกโดย พลเอกประยุทธ์ จันทร์โอชา ในฐานะหัวหน้าคณะรักษาความสงบแห่งชาติ (คสช.) ในขณะนั้น เมื่อวันที่ 20 ม.ค. 2559 เรื่อง การยกเว้นการใช้บังคับกฎกระทรวงให้ใช้บังคับผังเมืองรวมสำหรับการประกอบกิจการบางประเภท วัตถุประสงค์ในคำสั่งเขียนไว้ว่าเพื่อระงับและแก้ไขข้อขัดข้องทางกฎหมายบางประการที่เป็นอุปสรรคต่อความพยายามของรัฐในการจัดหาพลังงาน และวาระแห่งชาติในการแก้ไขปัญหาขยะมูลฝอย เพื่อประโยชน์ในการพัฒนาเศรษฐกิจและเตรียมพร้อมในการเข้าสู่ประชาคมเศรษฐกิจอาเซียน จึงจำเป็นต้องอาศัยอำนาจตามความใน ม. 44 ของรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย (ฉบับชั่วคราว) พ.ศ.2557 ออกคำสั่งฉบับนี้

เนื้อหาสำคัญของคำสั่งฯ สรุปสาระได้ดังนี้ ข้อ 1. ให้ยกเว้นการบังคับใช้กฎกระทรวงฯ ผังเมืองรวม ทุกฉบับในทุกพื้นที่ทั่วประเทศ ที่มีผลใช้บังคับอยู่สำหรับการอนุมัติอนุญาตให้ประกอบกิจการ ใน 8 ประเภท เช่น กิจการโรงงานลำดับที่ 88 โรงงานผลิต ส่ง หรือจำหน่ายพลังงานไฟฟ้า (โรงไฟฟ้าและสถานีส่งไฟฟ้า), กิจการโรงงานลำดับที่ 101 หมายถึง โรงงานปรับปรุงคุณภาพของเสียรวม เช่น โรงบำบัดน้ำเสีย เตาเผาขยะ, กิจการโรงงานลำดับที่ 105 หมายถึง โรงงานคัดแยกและฝังกลบสิ่งปฏิกูล วัสดุที่ไม่ใช้แล้ว เช่น หลุมฝังกลบขยะ, กิจการโรงงานลำดับที่ 106 หมายถึง โรงงานรีไซเคิล, และกิจการอื่นที่เกี่ยวข้องกับการประกอบกิจการกำจัดมูลฝอย

ข้อ 2. ลดข้อจำกัดทางกฎหมายเรื่องพื้นที่ตั้งโรงงานหรือกิจการที่เกี่ยวข้องการผลิตพลังงานและการจัดการขยะของเสียสิ่งปฏิกูล ซึ่งเดิมมีหลักเกณฑ์ข้อห้ามตามกฎกระทรวงฯ ผังเมืองรวมที่บังคับใช้อยู่ ทำให้หน่วยงานรัฐไม่สามารถอนุมัติอนุญาตให้ประกอบกิจการทั้ง 8 ประเภท ในพื้นที่ที่ต้องการได้ ส่งผลให้หลังจากออกคำสั่ง หน่วยงานรัฐสามารถอนุญาตให้ประกอบกิจการได้โดยไม่ต้องพิจารณาข้อห้ามตามกฎหมายผังเมือง ซึ่งเป็นมาตรการคุ้มครองสิ่งแวดล้อมและสุขภาพชุมชนเชิงพื้นที่ที่สำคัญอีกต่อไป

เป็นที่สังเกตว่า กิจการทั้ง 8 ประเภทเป็นกิจการที่มีความเสี่ยงต่อสิ่งแวดล้อมและสุขภาพอย่างแยกไม่ออก กิจการโรงไฟฟ้า กิจการด้านพลังงาน และกิจการกำจัดและจัดการขยะก่อนการตั้งโรงงานเหล่านี้ในขั้นตอนการพัฒนาพื้นที่ต้องดูกฎหมายผังเมืองว่าสามารถตั้งได้ตามสีผังเมืองหรือไม่ ซึ่งเป็นกฎหมายที่ควบคุมการใช้ประโยชน์ที่ดินในพื้นที่ใดพื้นที่หนึ่ง เพื่อการจัดระเบียบและพัฒนาเมือง รวมถึงการส่งเสริมคุณภาพชีวิตที่ดีของประชาชน แต่คำสั่งหัวหน้า คสช.ที่ 4/2559 ได้ทำลายหลักประกันนี้ลงไปด้วยอำนาจเบ็ดเสร็จตามใจชอบ

จากการเปิดเผยในทางสาธารณะ คาดว่ามีโครงการที่น่าจะเป็นภัยร้ายแรงต่อสิ่งแวดล้อมและสุขภาพประชาชนเกิดขึ้นอย่างกว้างขวางในประเทศ เช่น ขณะนั้นรัฐกำลังมีแผนเกี่ยวกับการบริหารจัดการขยะประมาณกว่า 50 พื้นที่ทั่วประเทศ และหนึ่งเดือนหลังคำสั่งฯ นี้มีผล คณะกรรมการนโยบายพลังงานแห่งชาติก็ตอบรับและออกประกาศหลักเกณฑ์และรายละเอียดของกิจการที่ได้รับการยกเว้นการใช้บังคับผังเมืองรวม รวมผ่านถึง 29 โรงไฟฟ้า รวมถึงโรงไฟฟ้าของการไฟฟ้าฝ่ายผลิตแห่งประเทศไทย (กฟผ.) ตามแผน PDP 2015 จํานวน 22 โครงการ รวมกําลังการผลิตไฟฟ้าตามสัญญา รวมทั้งสิ้น 20,149 เมกะวัตต์ อดีตนายกรัฐมนตรีประยุทธ์ได้ช่วยปลดล็อคการสร้างโรงไฟฟ้าในพื้นที่ไหนก็ได้ โดยยกเว้นผังเมืองรวมให้แล้ว

บ่อทิ้งขยะเอกชน บ้านสามขา ต. ศรีมหาโพธิ ภาพจาก สุเมธ เหรียญพงษ์นาม

9 ปีบังคับใช้ เส้นเรื่องของคำสั่งหัวหน้า คสช. ตีเช็คเปล่าให้ผู้ประกอบการ – ทิ้งประชาชนต่อสู้เยียวยา

เมื่อปี พ.ศ.2552 มีการจัดทำผังเมืองรวมในหลายพื้นที่ทั่วประเทศทดแทนผังเมืองรวมที่หมดอายุไป หนึ่งในขั้นตอนกระบวนการคือ การเปิดรับฟังความคิดเห็นของประชาชนเกี่ยวกับปัญหา ศักยภาพ โอกาสและทิศทางในการพัฒนาพื้นที่ เพื่อรวบรวมไปปรับเป็นการกำหนดการใช้ประโยชน์ที่ดินเพื่อความกินดีอยู่ดีของประชาชน ในปี พ.ศ. 2559 ไทยจึงมีผังเมืองรวมภายใต้กฎกระทรวงที่ประกาศบังคับใช้จำนวน 176 ผัง ประกอบด้วย ผังเมืองรวมจังหวัด 33 ผัง และผังเมืองรวมเมือง/ชุมชน 143 ผัง หมายความว่า นับตั้งแต่วันที่ 20 ม.ค. 2559 ที่คำสั่งหัวหน้า คสช.ที่ 4/2559 ประกาศใช้จึงส่งผลต่อผังเมืองรวมทั้งประเทศนี้ โดยกิจการ 8 ประเภทจะได้รับการยกเว้นไม่ต้องคำนึงถึงข้อห้ามในผังเมืองหรือวัตถุประสงค์ที่แท้จริงของการกำหนดการใช้ประโยชน์พื้นที่ไว้ โดยเฉพาะกิจการโรงไฟฟ้า พลังงาน และกิจการเกี่ยวกับการจัดการขยะ

ทั้งนี้ กฎหมายผังเมืองจะแบ่งการใช้ประโยชน์ที่ดินตามความเหมาะสม สีและสัญลักษณ์ในผังเมืองแบ่งเป็นหลายสี และโดยหลักการแล้วไม่สามารถใช้ผิดประเภทได้ เช่น สีฟ้าหมายถึงที่ดินประเภทที่โล่งเพื่อการรักษาสุขภาพสิ่งแวดล้อม สีม่วงอ่อนหมายถึงที่ดินประเภทอุตสาหกรรมเฉพาะกิจ สีเขียวหมายถึงที่ดินประเภทชนบทและเกษตรกรรม และตามขั้นตอนการจัดทำผังเมืองนั้นมีช่องทางให้ประชาชนเลือกและผลักดันการรับรองสิทธิตัวเองผ่านการวางผังเมืองอีกด้วย แต่เมื่อถูกยกเลิก เพิกถอน โดยคำสั่ง คสช. เท่ากับลดทอนหลักประกันนี้ไป

การตีเช็คเปล่าให้ผู้ประกอบการข้ามความเห็นของประชาชนในพื้นที่สร้างความได้เปรียบในการทำธุรกิจบางประเภทที่ได้รับการส่งเสริมด้วยวิธีอันเหลือเชื่อจากรัฐ และยังลดทอนต่อกลไกการมีส่วนร่วมและการตรวจสอบของประชาชนเจ้าของพื้นที่ อีกทั้ง บางพื้นที่เกิดความขัดแย้งในระดับพื้นที่เพิ่มมากขึ้นจากกลุ่มคนที่เห็นด้วย กับคนที่ไม่เห็นด้วยกับโครงการในหมู่บ้าน สวนทางกับสิ่งที่ คสช. อ้างว่ากำลังทำหน้าที่เพื่อการปฏิรูปคืนความสุขและสร้างความปรองดองให้แก่ประชาชนเมื่อขึ้นสู่อำนาจ

หลังปี 2559 มีโรงงานรีไซเคิลขยะและโรงไฟฟ้าพลังงานความร้อนที่ได้ใบอนุญาตก่อนคำสั่งนี้และหลังมีคำสั่ง คสช. จำนวน 3,556 แห่ง ไม่รวมที่สร้างขึ้นโดยผิดกฎหมาย หลายชุมชนมีโรงไฟฟ้าและโรงงานคัดแยกฝังกลบหรือรีไซเคิลขยะบางประเภทมาตั้งกลางชุมชน หลายพื้นที่เกิดการปนเปื้อนผลกระทบในสิ่งแวดล้อมโดยที่ไม่สามารถแก้ไขเยียวยาความเสียหายให้แก่ชุมชนและสิ่งแวดล้อมได้ ประชาชนถูกทิ้งให้ต่อสู้อย่างโดดเดี่ยวไว้กว่า 9 ปีหลังจากคำสั่งนี้มีผลบังคับ

นอกจากนี้ ตัวคำสั่งฯ เองยังมีปัญหา ที่เขียนยกเว้นถึงกรณีที่มีการแก้ไขเพิ่มเติมปรับปรุงแผนของการประกอบการด้วย เท่ากับว่าหากมีการปรับปรุงแผนก็ให้มีผลบังคับใช้เป็นการยกเว้นไม่ต้องดูข้อกำหนดผังเมืองรวมไปด้วยเลย ในมุมมมองนักกฎหมายแล้วมันเหมือนมีกฎหมายให้อำนาจลอยไว้ ซึ่งผิดจากหลักกฎหมายทั่วไป ตรงนี้จะทำให้ระบบกฎหมายมีปัญหามาก

เลข 68 จุดสิ้นสุดการใช้อำนาจตามอำเภอใจด้วยเสียงท่วมท้นในสภาฯ ที่มาจากการเลือกตั้ง

ปี 2568 จุดท้ายสุดของคำสั่งนี้ก็มาถึง ด่านสุดท้ายที่ไม่ง่ายเมื่อคราวที่ สมาชิกสภาผู้แทนราษฎรพิจารณาร่างกฎหมายยกเลิกประกาศ คำสั่ง คำสั่งหัวหน้าคสช. วาระที่ 2 เมื่อวันที่ 23 ก.ค. 2568 ข้อถกเถียงหนึ่งต่อคำสั่งหัวหน้า คสช. ที่ 4/2559 คือ ควรชะลอการยกเลิกคำสั่งนี้ไปอีก 2 ปี หรือไม่เพื่อไม่ให้ผู้ประกอบการที่ยื่นขออนุญาตแต่ยังไม่ได้รับอนุญาตได้รับผลดีจากการชะลอการยกเลิกนี้

เหตุผลที่ถูกนำมาอภิปรายกันเป็นการต่อสู้กันระหว่าง ฝ่ายหนึ่งให้เหตุผลว่า ประเทศควรเคารพกฎหมายผังเมืองในเวลาปกติของบ้านเมืองได้แล้ว เพื่อไม่ให้เกิดปัญหาการตั้งโรงงานที่อาจสร้างผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมและประชาชนในพื้นที่เพิ่มขึ้นในระหว่างที่คำสั่งฉบับนี้ยังไม่ถูกยกเลิก รวมถึงความเดือดร้อนของประชาชนที่ได้รับผลจากคำสั่งนี้ก่อนหน้านี้ โดยเฉพาะโรงงานวินโปรเซสที่สร้างปัญหาการรั่วไหลของมลพิษอย่างหนักในพื้นที่และต้องใช้งบประมาณแผ่นดินกว่า 500 ล้านบาทในการขนย้ายสิ่งก่อมลพิษของโรงงาน

กับอีกฝ่ายให้เหตุผลว่า ประเทศยังต้องรักษาการเพิ่มสัดส่วนของพลังงานสะอาดให้สอดคล้องกับความต้องการของนานาชาติ โรงงานกำจัดขยะท้องถิ่นยังต้องการ และการยื่นขอก่อสร้างโรงงานโซลาร์เซลล์ที่ยังอยู่ในขั้นตอนการขออนุญาตหลายโครงการ หากยกเลิกคำสั่งฉบับนี้เลยทันทีจะทำให้ผู้ประกอบการนับร้อยรายต้องยกเลิกโครงการไปทันที รวมถึงการเผื่อเวลาการยื่นขอจัดทำผังเมืองใหม่ไว้ระยะเวลาหนึ่ง

ในที่สุดก็มีการลงคะแนน ต่อความเห็นว่าไม่ควรเลื่อนการยกเลิกคำสั่งหัวหน้า คสช.ที่ 4/2559 ด้วยคะแนนเสียง 437 คนเห็นด้วย ต่อ 3 คนที่ไม่เห็นด้วย งดออกเสียง 1 คน ไม่ลงคะแนน 1 คน รวมเป็น 442 คน ทำให้ประเด็นการเลื่อนเวลายกเลิกคำสั่งเป็นอันตกไป ต่อมา คำสั่งหัวหน้า คสช. ที่ 4/2559 นี้รวมอยู่ใน ร่างกฎหมายยกเลิกประกาศ คำสั่ง คำสั่งหัวหน้าคสช. ที่ สมาชิกสภาผู้แทนราษฎร และสมาชิกวุฒิสภาลงมติให้ผ่านร่างกฎหมายนี้ เมื่อวันที่ 30 ก.ค. 2568 และวันที่ 16 ก.ย. 2568 ตามลำดับ ถือเป็นการปิดจบคำสั่งนี้ด้วยกลไกรัฐสภา

ก่อนหน้านี้ ชุมชนในหลายพื้นที่ต้องลุกขึ้นมาใช้สิทธิในการตรวจสอบ ทำข้อมูลผลกระทบที่อาจะเกิดขึ้น และใช้สิทธิคัดค้านโครงการต่างๆ รวมถึงหลายพื้นที่ที่อนุญาตให้เกิดโครงการแล้วก่อให้เกิดผลกระทบก็ต้องลุกขึ้นมาใช้สิทธิในการร้องเรียนหรือฟ้องร้องให้เกิดการแก้ไขปัญหา

หนึ่งในความพยายามอย่างยิ่งยวด คือการยื่นฟ้องคดีต่อศาลปกครองสูงสุดของเครือข่ายภาคประชาชน 8 จังหวัด เมื่อวันที่ 18 เม.ย. 2559 เพื่อให้ศาลตรวจสอบความไม่ชอบด้วยกฎหมายและพิพากษาเพิกถอนคำสั่งนี้แต่ศาลปกครองสูงสุดในคดีดังกล่าวมีคำสั่งไม่รับคำฟ้องไว้พิจารณา โดยให้เหตุผลว่าการออกคำสั่งหัวหน้า คสช. ดังกล่าว อาศัยอำนาจโดยตรงตามรัฐธรรมนูญฯ (ฉบับชั่วคราว) พ.ศ.2557 มาตรา 44 ที่บัญญัติให้ถือว่าการใช้อำนาจชอบด้วยกฎหมายและรัฐธรรมนูญและเป็นที่สุด ศาลปกครองสูงสุดจึงไม่อาจรับคำฟ้องไว้พิจารณาเพื่อควบคุมตรวจสอบความชอบด้วยกฎหมายของคำสั่งดังกล่าวได้

ไทม์แมชชีน ได้พาท่านมาสู่บทสรุปของคำสั่งนี้แล้ว คำสั่งเดินทางยาวนานกว่า 9 ปี จากอำนาจตามอำเภอใจสู่การลบล้างด้วยอำนาจประชาชน ผลของคำสั่งนี้จะเป็นความเจ็บปวดของผู้ได้รับผลกระทบอีกยาวนาน ไม่มีวันสิ้นสุด คำสั่งนี้มันส่งเสียงไปยังผู้มีอำนาจ ผู้กำกฎหมายในมือว่าก่อนออกคำสั่งหรือข้อบังคับใด การประเมินผลกระทบสำคัญที่สุด กันไว้ดีกว่าแก้ อย่าให้สายก่อนกาลจนเกินแก้ไขเยียวยา ถึงที่สุด คำสั่งนี้เป็นตัวอย่างความวินาศสันตะโรของข้อยกเว้นทางกฎหมายที่เขียนมาอย่างไม่น่าให้อภัย การใช้อำนาจตามอำเภอใจไม่ควรมีที่ใช้ตั้งแต่ต้น ไม่เช่นนั้นจะทำให้เกิดการใช้อำนาจโดยไม่คำนึงถึงผลกระทบ ความสมดุลระหว่างการพัฒนาเศรษฐกิจกับสิ่งแวดล้อม และการมีส่วนร่วมของชุมชน

epigram

The new media rise in Eastern, Thailand

photo by