“การมีส่วนร่วม” (Participation) คือคำสั้นๆ ที่พวกเราต่างเคยได้ยินกันจนคุ้นหู แต่อาจจะไม่ค่อยได้เห็นของจริงมากนัก หรือเห็นแล้ว มีส่วนร่วมแล้ว แต่ผลลัพท์เป็นยังไง ก็ดูเป็นม่านหมอกที่ยังไร้คำตอบ
อย่างไรก็ตาม เราก็ปฏิเสธไม่ได้เลยว่าการมีส่วนร่วมคือสิ่งสำคัญที่จะรับประกันความเป็น “เจ้าของอำนาจอธิปไตย” ของประชาชนภายใต้การปกครองในระบอบประชาธิปไตยแบบตัวแทน ทั้งยังเป็นสิ่งที่ช่วยให้ประชาชนอย่างเราๆ สามารถกำหนดทิศทางการพัฒนาที่ตอบโจทย์ชีวิตความเป็นอยู่ของตนเองได้ ทั้งยังเป็นสิ่งที่ทุกภาคส่วนในสังคม โดยเฉพาะอย่างยิ่งภาครัฐและภาคประชาชนต่างก็ส่งเสริมและผลักดันให้การมีส่วนร่วมเกิดขึ้นอย่างเป็นรูปธรรมผ่านกระบวนการต่างๆ
เช่นเดียวกับการพัฒนาภาคตะวันออกภายใต้โครงการระเบียงเศรษฐกิจพิเศษภาคตะวันออกหรืออีอีซี (Eastern Economic Corridor : EEC) ซึ่งเป็นโครงการพัฒนาที่ต่อยอดมาจากโครงการอีสเทิร์นซีบอร์ดหรืออีเอสบี (Eastern Seaboard : ESB) โดยมีเป้าหมายเพื่อยกระดับการพัฒนาประเทศไปสู่ยุคไทยแลนด์ 4.0 ด้วยพัฒนาพื้นที่ทางเศรษฐกิจใหม่โดยอาศัยการพัฒนาระบบโครงสร้างพื้นฐาน การพัฒนาเมือง และการส่งเสริมอุตสาหกรรมการผลิตสินค้าและบริการด้วยเทคโนโลยีที่ทันสมัย เพื่อดึงดูดนักลงทุนจากทั้งในและนอกประเทศให้เข้ามาลงทุนในพื้นที่ และส่งเสริมศักยภาพด้านการแข่งขันของประเทศ
แม้จะฟังดูดี แต่อย่างไรก็ตาม ภายใต้การพัฒนาที่เกิดขึ้นนั้น แนวทางการพัฒนาของอีอีซีก็ถูกตั้งคำถามมาโดยตลอด โดยเฉพาะอย่างยิ่งในประเด็นของการมีส่วนร่วมของภาคประชาชนและชุมชนท้องถิ่นต่อการพัฒนา ซึ่งเมื่อเราเห็นการพัฒนาที่ไม่ตอบโจทย์พื้นที่และความต้องการของประชาชน ซ้ำยังก่อปัญหาเพิ่มเติม เราก็คงไม่ได้แปลกใจอะไรนักที่อีอีซีถูกตั้งคำถามในประเด็นนี้
แต่ในขณะเดียวกัน ก็อาจมีคำถามเกิดขึ้นในใจใครหลาย ๆ คนว่า ทำไม ‘การมีส่วนร่วม’ ต่อการพัฒนาของอีอีซีจึงสำคัญต่อภาคตะวันออกและพวกเราทุกคนถึงขนาดนั้น? ทำไมพวกเราทุกคนต้องกระตือรือร้นที่จะติดตามและเข้าไปมีส่วนร่วมในการผลักดันและพัฒนาภายใต้อีอีซีอย่างใกล้ชิด? ทำไมอีอีซีจึงต้องเร่งสร้างกระบวนการให้ประชาชนและชุมชนท้องถิ่นได้เข้าไปมีส่วนร่วมในการพัฒนาภาคตะวันออกอย่างจริงจังสักที ?
จังหวัดฉะเชิงเทรา คือหนึ่งในพื้นที่ EEC ที่เราได้เห็นการพยายามมี่ส่วนร่วมของผู้คน ที่นี่คือหนึ่งในหลายพื้นที่ในภาคตะวันออกที่ได้รับผลกระทบจากการพัฒนาของอีอีซี ทั้งยังมีภูมิหลังที่คุกรุ่นไปด้วยการต่อสู้ระหว่างชาวบ้านกับอีอีซีตลอดมา ไม่ว่าจะเป็นการต่อสู้การสร้างท่าเรือใหญ่ในแม่น้ำบางปะกง การปกป้องพื้นที่เกษตรอินทรีย์จากโรงไฟฟ้าถ่านหินในเขาหินซ้อน และการพยายามปกป้องนาขาวังจากนิคมฯ
ที่นี่จึงมีผู้คนที่ต่างพยายามขับเคลื่อนการมีส่วนร่วมในภาคตะวันออกอย่างเข้มข้น และหนึ่งในบุคคลที่เราได้พูดคุยในครั้งนี้คือ กัญจน์ – กัญจน์ ทัตติยกุล จาก เครือข่ายเพื่อนตะวันออก คือหนึ่งในคนที่พยายามเข้าไปมีส่วนร่วม คอยตรวจสอบการพัฒนาในภาคตะวันออกมาตั้งแต่ยุคอีสเทิร์นซีบอร์ด ทำให้กัญจน์ได้เห็นถึงความเปลี่ยนแปลงของภาคตะวันออกตั้งแต่ครั้งยังคงอุดมสมบูรณ์ไปด้วยทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมที่ดี มาจนถึงจุดที่ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมของภาคตะวันออกกำลังถูกสูบออกไปใช้เพื่อพัฒนาอุตสาหกรรม
การมีส่วนร่วมของผู้คนในท้องถิ่นสำคัญอย่างไรต่อการพัฒนา แล้วเราจะเข้าไปมีส่วนร่วมได้อย่างไร ชวนไปสำรวจกันได้ผ่านบทความนี้
“จิ๊กซอว์ที่หายไป” จากสารบบการพัฒนา
ถึงแม้ว่าอีอีซีจะมีวิสัยทัศน์และยุทธศาสตร์ที่ค่อนข้างชัดเจนในการพัฒนา นับตั้งแต่ริเริ่มโครงการในปี พ.ศ. 2561 อีอีซีก็ได้เดินหน้ายุทธศาสตร์การพัฒนามาอย่างต่อเนื่อง และสร้างรายได้ให้กับภาคตะวันออกและประเทศอย่างมหาศาลในแต่ละปี และมีแนวโน้มจะเติบโตมากขึ้นเรื่อย ๆ ในอนาคต
ซึ่งหากโครงการอีอีซีประสบความสำเร็จจริง ๆ จะเปรียบว่าอีอีซีคือเทวดาลงมาเนรมิตภาคตะวันออกให้เป็นมหานครบูรพาทิศอันแสนศิวิไลซ์ที่พรั่งพร้อมไปด้วยความทันสมัย ประชาชนอยู่ดีมีความสุขสนุกสบายดุจแดนสวรรค์ก็มิปาน ซึ่งก็อาจเป็นความฝันของใครหลายๆ คนในภาคตะวันออก แม้แต่กัญจน์เองก็อาจจะฝันถึงอนาคตแบบนั้นด้วยเช่นกัน แต่ทว่า ภายใต้การพัฒนา การเติบโต และภาพอนาคตอันแสนศิวิไลซ์ที่ว่านั้น ยังมีจิ๊กซอว์ชิ้นสำคัญชิ้นหนึ่งที่ขาดหายไป
“เราเองก็มีความสนใจการพัฒนาเชิงพื้นที่นะครับ อันนี้ไม่ปฏิเสธ เพราะว่าการพัฒนาเชิงพื้นที่มันก็คือการมองพื้นที่ในภาพรวมแล้วก็ดูถึงปัญหา ดูถึงข้อจํากัด ดูถึงโอกาสที่มันน่าจะเป็นไป แต่อีอีซีอาจจะไม่ได้มามองแบบรอบด้าน เพราะฉะนั้น อีอีซีก็จะเอาโปรเจกต์ ‘ที่คิดไว้’ มาเป็นตัวตั้ง”
กัญจน์ก็พยายามชี้ให้เราเห็นจุดเริ่มต้นของปัญหาจากการพัฒนาอีอีซีที่ยังคงมีลักษณะของการพัฒนาแบบแยกส่วนอยู่ ยังไม่ได้เชื่อมโยงทุกมิติเข้าด้วยกัน รวมถึงการที่อีอีซีก็ได้ตั้งธงในการพัฒนาเอาไว้อยู่แล้ว ทำให้ความคิดเรื่องที่จะให้มองในภาพรวมก่อนที่จะคิดทางเลือกแล้วก็มาขับเคลื่อนไม่เกิดขึ้น ตามทัศนะของกัญจน์
ทั้งนี้ยังไม่รวมถึงการที่โครงสร้างของสำนักงานคณะกรรมการนโยบายเขตพัฒนาพิเศษภาคตะวันออก (สพกอ.) ที่ประกอบไปด้วยเหล่าบรรดาข้าราชการส่วนกลาง รัฐมนตรี นักการเมือง และผู้ประกอบการภาคเอกชนทั้งหลายที่ถูกแต่งตั้งขึ้นมาดำรงตำแหน่ง ซึ่งไม่มีภาควิชาการหรือภาคประชาชนขึ้นมาดำรงตำแหน่งเลยแม้แต่คนเดียว รวมไปถึงการสร้างข้อยกเว้นทางกฎหมายเพื่อเร่งรัดให้อีอีซีบรรลุเป้าหมายในการพัฒนาโดยเร็ว ทำให้กระบวนการบางอย่างที่ควรจะมีถูกละเลยไปชนิดที่ว่าไม่เห็นหัวประชาชน
จากจุดนี้ทำให้เราน่าจะพอมองเห็นว่าอำนาจในการพัฒนาก็ถูกรวมศูนย์เอาไว้ที่ส่วนกลางมาโดยตลอดโดยไม่มีการกระจายไปให้ภาคส่วนอื่น ๆ ที่เป็นคนส่วนใหญ่ในภาคตะวันออกได้มีส่วนร่วมในกระบวนการดังกล่าวเลย ดังนั้น สิ่งที่เกิดขึ้นข้างต้นจึงอาจจะเป็น ‘จิ๊กซอว์’ ชิ้นหนึ่งที่หายไปจากสารบบการพัฒนาของอีอีซี
เสียงของคนภาคตะวันออกดังแค่ไหน? : อีอีซีไม่ได้ยิน หรือทำเป็น “หูทวนลม” ?
คำถามที่ตามมาคือ แม้ว่าคนในท้องถิ่นจะเห็นแล้ว แต่สุดท้ายอีอีซีจะได้ยินเสียงของประชาชนและชุมชนท้องถิ่นในภาคตะวันออกบ้างหรือเปล่า ?
เราอาจมองว่ากระบวนการพัฒนาของอีอีซีนั้นก็ให้ความสำคัญต่อการพัฒนาพื้นที่และชุมชนท้องถิ่น รวมถึงการมีส่วนร่วมของประชาชนและชุมชนท้องถิ่นอยู่บ้าง ซึ่งจะเห็นได้จากการเปิดเวทีบรรยายเพื่อสร้างการรับรู้และความเข้าใจต่อโครงการของอีอีซีตามสถานที่ต่างๆ มีการเปิดเวทีรับฟังปัญหาและความต้องการจากภาคประชาชนในพื้นที่ มีการลงพื้นที่สำรวจชุมชนท้องถิ่น รวมถึงมีการจัดตั้งกองทุนพัฒนาเขตพัฒนาพิเศษภาคตะวันออกเพื่อช่วยเหลือเยียวยาประชาชนหรือชุมชนท้องถิ่นที่ได้รับผลกระทบจากการพัฒนาของอีอีซี ซึ่งก็ฟังดูดีอยู่ไม่น้อย
อย่างไรก็ตาม เมื่อเรามองในเชิงผลลัพธ์แล้ว มัน ‘เวิร์ก’ จริงๆ หรือไม่ ?
ถ้าจะบอกว่าอีอีซีไม่เปิดโอกาสให้ประชาชนได้เข้ามามีส่วนร่วมเลยก็อาจจะไม่ใช่ข้อเท็จจริงเสียทั้งหมด ซึ่งกัญจน์เองก็ไม่ปฏิเสธว่าอีอีซีก็มีการเปิดให้ประชาชนได้เข้าไปมีส่วนร่วมในการเสนอความคิดเห็นในเชิงนโยบายเช่นเดียวกัน แต่กัญจน์เลือกที่จะใช้คำว่า “มันไม่มีกระบวนการที่จะสร้างการมีส่วนร่วมแบบ ‘มีความหมาย’ ในพื้นที่จริงๆ”
กัญจน์รวบรวมความคิดอยู่สักครู่หนึ่ง แล้วพูดกับเราว่า “หลายครั้งหลายคราที่เราพยายามสื่อสาร ถึงความเป็นจริง ถึงข้อห่วงใย ถึงความเป็นไปได้ใหม่ๆ แต่มันไม่ได้ถูกรับเข้าไปสู่แนวนโยบาย หรือแนวทางการพัฒนาอีอีซีเลย เราก็เห็นโครงการหลักๆ เขาก็แข็งอยู่อย่างนั้นแหละครับ ไม่ว่าจะเป็นอุตสาหกรรมเป้าหมาย การเพิ่มพื้นที่อุตสาหกรรม การขยายเมือง อะไรแบบนี้มันก็ยังแข็งอยู่ในในยุทธศาสตร์ที่เขาตั้งต้นมาครับ”
“เราเองก็พยายามเสนอมาตั้งแต่ตอนต้นว่า ถ้ามันจะพัฒนาไปให้ดีให้ได้ จะต้องมาประเมินยุทธศาสตร์ในภาพรวมของภาคตะวันออก หรือเราเรียกว่าการประเมินสิ่งแวดล้อมระดับยุทธศาสตร์ แล้วค่อยๆ ดูว่ามันมีทางเลือกอะไร แล้วทางเลือกไหนที่มันเหมาะสมกับพื้นที่ภาคตะวันออก เราถึงจะขับเคลื่อนหรือผลักดันมันไป แต่อีอีซีก็แข็งครับ”
กระบวนการมีส่วนร่วมที่อีอีซีเปิดให้แม้จะน้อยนิด และดูจะไม่มีความหมายอะไรนัก แต่กัญจน์และแนวร่วมคนภาคตะวันออกก็ไม่ย่อท้อที่จะเข้าไปมีส่วนร่วมในการแสดงความคิดเห็น และเสนอความเป็นไปได้ต่างๆ ให้กับอีอีซีอยู่หลายครั้ง อย่างไรก็ตาม ในหลายครั้งหลายคราเช่นเดียวกันที่อีอีซีเลือกที่จะ “นิ่งเฉย” ต่อเสียงเรียกร้องของคนภาคตะวันออก และยืนยันที่จะดำเนินการพัฒนาตามยุทธศาสตร์ต่อไปเพียงเพื่อตัวเลขทางเศรษฐกิจ ในภาพรวมที่สูงขึ้น ไม่ว่าจะต้องแลกด้วยอะไรก็ตาม
เช่นก่อนหน้านี้ก็เคยมีความพยายามของภาคประชาชนผู้ได้รับผลกระทบจากการพัฒนาของอีอีซีจากหลากหลายพื้นที่ใน 3 จังหวัดภาคตะวันออกที่จะ ‘ส่งเสียง’ ของตนให้ไปถึงหูของอีอีซีอยู่ก็ไม่น้อยเลย ทั้งที่เป็นข่าวและไม่เป็นข่าว โดยเฉพาะอย่างยิ่งในประเด็นผังเมืองที่ดูจะเป็นต้นตอของปัญหาใหญ่ในอีอีซี ซึ่งกัญจน์เองก็ออกมาเคลื่อนไหวในประเด็นนี้ด้วยเช่นเดียวกัน
โดยภาคประชาชนเลือกที่จะรวมตัวและต่อสู้ผ่านกระบวนทางกฎหมายโดยการยื่นฟ้องคดีต่อศาลปกครองสูงสุด โดยยื่นฟ้องคณะกรรมการนโยบายเขตพัฒนาพิเศษภาคตะวันออกในฐานะผู้ออกประกาศเรื่องการปรับเปลี่ยนการใช้ประโยชน์ที่ดินในอีอีซี และคณะรัฐมนตรีในฐานะผู้อนุมัติแผนผังดังกล่าวตั้งแต่ปี พ.ศ. 2563 โดยขอให้ศาลปกครองสูงสุดพิพากษาเพิกถอนประกาศดังกล่าว พร้อมเงื่อนไขที่อีอีซีจะต้องดำเนินการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม พร้อมทั้งสร้างกระบวนการให้ประชาชนมีส่วนร่วมต่อการพัฒนาอีอีซีอย่างมีความหมายและจริงจัง
ข้อมูลจาก EnLAW แสดงให้เราเห็นว่า นับตั้งแต่ยื่นฟ้องคดีในวันที่ 16 กรกฎาคม พ.ศ. 2563 กัญจน์และเครือข่ายภาคประชาชนก็ได้ติดตามและตรวจสอบสถานะคดีอย่างต่อเนื่องทุกเดือนถึง 4 ครั้งในปีเดียวกัน (16 สิงหาคม, 16 กันยายน, 16 ตุลาคม และ 16 พฤศจิกายน พ.ศ. 2563) แต่ศาลปกครองสูงสุดก็ยังไม่มีคำสั่งรับฟ้องคดีไว้พิจารณาแต่อย่างใด ทำให้จาก 4 เดือนในปีนั้น ยืดเยื้อจนกลายมาเป็น 4 ปี แล้วที่คดียังถูกดองเอาไว้ไม่ต่างกับอะไรกับมะม่วงในโหล
“เราเห็นการผลักดันอีอีซีเป็นไปตามรัฐส่วนกลางกับภาคเอกชนขนาดใหญ่ เกิดการเปลี่ยนผังเมืองขนาดใหญ่ พื้นที่ป่าถูกถาง พื้นที่เกษตรกรรมชั้นดีจำนวนมากที่ต้องสูญเสียไป กลายไปเป็นพื้นที่พัฒนาอุตสาหกรรม กลายไปเป็นพื้นที่รองรับการพัฒนาเมืองใหม่ตามแนวนโยบายของอีอีซี” กัญจน์เล่าสรุปรวบยอดถึงผลลัพธ์ของ ‘กระบวนการสร้างการมีส่วนร่วม’ ของอีอีซีให้ฟังอย่างเห็นภาพ
แม้กัญจน์จะไม่ได้ตอบอย่างชัดเจนว่าเสียงของคนภาคตะวันออกดังแค่ไหนในสายตาของอีอีซี ? สรุปแล้วอีอีซีฟังเราบ้างหรือเปล่า ? แต่เพียงเท่านี้ ในใจเราก็คงรู้คำตอบบ้างแล้ว
อุตสาหกรรม “เกลื่อนกลาด” ธรรมชาติ “เสื่อมโทรม”
“อย่างที่เราเห็นเลยก็คือเรื่องพื้นที่ที่มันเคยเป็นพื้นที่ธรรมชาติมันถูกเปลี่ยนแปลงไป ไม่ว่าจะเป็นพื้นที่รอบๆ ป่า หรือว่าพื้นที่ชุ่มน้ำที่เคยเป็นคู คลอง หนอง บึง แต่พอมันมีการพัฒนามากขึ้น พื้นที่เหล่านี้มันก็ลดลง” กัญจน์บรรยายถึงความเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นในวันที่การมีส่วนร่วมของประชาชนยังไม่ได้รับการรับฟัง
พื้นที่ธรรมชาติที่ลดลงเป็นผลมาจากการปรับเปลี่ยนผังเมืองรวมในอีอีซีที่เปลี่ยนแปลงการใช้ประโยชน์ที่ดินจากพื้นที่สีเขียว (พื้นที่เพื่อการอนุรักษ์ป่าไม้และสิ่งแวดล้อม, พื้นที่เพื่อการเกษตรกรรม) ให้เป็นพื้นที่สีม่วง (พื้นที่อุตสาหกรรม) โดยไม่คำนึงถึงบริบทของพื้นที่ บางส่วนเป็นพื้นที่ธรรมชาติที่อุดมสมบูรณ์และมีความสำคัญต่อระบบนิเวศมาก บางส่วนเป็นพื้นที่เกษตรกรรมชั้นดีที่ผลิตสินค้าทางการเกษตรที่กัญจน์ได้นำเสนออย่างภาคภูมิใจว่าเป็นอันดับต้นๆ ของประเทศ ป้อนให้กับคนภาคตะวันออก รวมถึงคนทั้งประเทศ และยังส่งออกไปต่างประเทศอีกด้วย
ผลกระทบที่ตามมาอีกอย่างจากการปรับเปลี่ยนผังเมืองก็คือการที่เกษตรกรผู้เช่าที่ดินได้ถูกเบียดขับออกไปยังชายขอบของสังคมภาคตะวันออก ซึ่งกัญจน์ได้บอกเล่าสิ่งที่เขาพบเจอว่า “เราเห็นจากการพัฒนาในอดีตมาจวบจนปัจจุบัน เกษตรกรผู้เช่าที่ดินถูกขับไล่ออกจากที่ที่เค้าเคยทำกินมาต่อเนื่องยาวนานเป็นปริมาณมาก อีอีซีนี่เยอะมากนะครับ ที่เราเห็นคนถูกขับไล่ออกจากพื้นที่”
ในเมื่อกระบวนการปรับเปลี่ยนผังเมืองรวมในภาคตะวันออกปราศจากการมีส่วนร่วมของประชาชน ทำให้พื้นที่ธรรมชาติและพื้นที่ทำกินของคนภาคตะวันออกถูกแปรเปลี่ยนให้กลายเป็นพื้นที่ที่สามารถใช้ประโยชน์ได้ ทำให้เกิดมหกรรมการกว้านซื้อที่ดิน เกิดขึ้นอย่างเป็นล่ำเป็นสันในพื้นที่อีอีซี ที่ดินมีราคาพุ่งสูงขึ้นอย่างรวดเร็ว ผู้ถือครองที่ดินในพื้นที่หากไม่เต็มใจขายที่เองก็ถูกบีบให้ต้องขายที่ให้กับกลุ่มอุตสาหกรรมและนายทุน แน่นอนว่านอกจากพื้นที่สีเขียวจะลดลงแล้ว เกษตรกรผู้เช่าที่ดินคือผู้ที่ได้รับผลกระทบหนักที่สุดจากมหกรรมดังกล่าว
กัญจน์ก็ได้ชี้ให้เห็นว่า พื้นที่ที่เป็นทั้งพื้นที่ธรรมชาติที่เขียวขจีไปด้วยไม้ป่านานาพรรณและพื้นที่เกษตรกรรมอันน่าภาคภูมิใจของคนภาคตะวันออกนั้นค่อยๆ ถูกอุตสาหกรรมของอีอีซีกลืนกินเข้าไปอย่างช้าๆ เมื่ออีอีซีได้สูบกินทรัพยากรธรรมชาติและความอุดมสมบูรณ์เข้าไปแล้ว สิ่งที่อีอีซีได้คายออกมาก็คือความเสื่อมโทรม
“พอมันมีการใช้ทรัพยากรมาก ของเสียที่มันเกิดจากกระบวนการผลิตแล้วก็การใช้ชีวิตของพวกเราเนี่ยมันก็มากขึ้น น้ำเสียในพื้นที่ภาคตะวันออกสูงมากแล้วก็ได้รับการจัดการในสัดส่วนที่น้อยมาก ขยะชุมชนนะเกิดขึ้นมาก ที่กําจัดถูกต้อง ที่เอาไปฝังกลบ เอาไปอะไรอย่างนี้ น้อยนะครับ แล้วก็อันนึงที่น่าเป็นห่วงมากก็คือกากอุตสาหกรรม”
สิ่งที่กัญจน์เล่าให้เราฟังนั้นสอดคล้องกับการเพิ่มขึ้นของโรงงานกำจัดขยะและโรงงานรีไซเคิลเศษพลาสติกภายในพื้นที่อีอีซีตั้งแต่ในช่วงปลายปี พ.ศ. 2560 อันเป็นผลมาจากนโยบายการนำเข้าขยะ ข้อมูลจากโดยเฉพาะการนำเข้าขยะพลาสติกปนเปื้อน ซึ่งข้อมูลจาก EnLAW บ่งชี้ว่ามีปริมาณที่สูงถึง 552,912 ตันในปี พ.ศ. 2561 ทั้งนี้ยังไม่รวมถึงขยะอิเล็กทรอนิกส์และขยะประเภทอื่นๆ กอปรกับมาตรการสิ่งแวดล้อมที่เอื้อให้โรงงานกำจัดขยะและโรงงานรีไซเคิลเศษพลาสติกผุดขึ้นมาทั่วพื้นที่อย่างรวดเร็วราวกับดอกเห็ด ทำให้ปริมาณกากอุตสาหกรรมที่ถูกปล่อยออกมาสู่สิ่งแวดล้อมก็เพิ่มสูงขึ้นตามจำนวนโรงงานที่ถูกสร้างขึ้นในพื้นที่
“เรื่องที่เห็นชัดอีกอย่างนึงก็คือคุณภาพสิ่งแวดล้อมไม่ว่าจะเป็นน้ำ ไม่ว่าจะเป็นอากาศ มันแย่ลงอันนี้ จะว่าไปเค้าก็มีการตรวจคุณภาพมาโดยตลอดนะครับ แหล่งน้ำในภาคตะวันออกมีหลายแหล่งมากที่เข้าขั้นเสื่อมโทรมมากนะครับ” กัญจน์เล่าพลางมองออกไปยังแม่น้ำบางปะกงที่อยู่ตรงหน้า “แม่น้ำบางปะกงที่เราดูว่าเออมันก็ยังดีๆ อยู่เนี่ย แต่โดยรวมแล้วมันแย่ลง มันเข้าใกล้ที่จะอยู่ในเกณฑ์เสื่อมโทรมแล้วด้วยซ้ำไปนะ นี่เป็นสิ่งที่น่าเป็นห่วงมากกับแหล่งทรัพยากรที่คนหมู่มากต้องพึ่งพา แต่ว่ามันกลับเสื่อมโทรมลงเรื่อย ๆ”
นอกเหนือจากประเด็นแหล่งน้ำเสื่อมคุณภาพ เรายังเห็นอีกมิติหนึ่งที่กัญจน์กล่าวว่าเป็น “สงครามน้ำในภาคตะวันออก” ซึ่งก็คือการแย่งน้ำกันใช้ภายในพื้นที่อีอีซี ซึ่งข้อมูลจาก EnLAW ได้ชี้ให้เห็นว่า ในปี พ.ศ. 2560 ปรากฏว่าความต้องการใช้น้ำของอีอีซีมีสูงถึง 2,419 ล้านลูกบาศก์เมตรต่อปี ในขณะที่ทั้งภาคตะวันออกมีความต้องการใช้น้ำทั้งสิ้น 4,167 ล้านลูกบาศก์เมตรต่อปี ซึ่งเป็นปริมาณ “กว่าครึ่ง” ของความต้องการใช้น้ำในภาคตะวันออกในทุกมิติ และมีการคาดการณ์ว่าหากอีอีซีถูกพัฒนาจนมีศักยภาพถึงขีดสุด ภายในปี พ.ศ. 2580 จะมีความต้องการใช้น้ำไม่ต่ำกว่า 2,977 ล้านลูกบาศก์เมตรต่อปีเลยทีเดียว ในขณะที่พื้นที่อื่นๆ ในภาคตะวันออกก็ยังคงประสบปัญหาขาดน้ำใช้อยู่เช่นเดิม
ปรากฎการณ์ที่เกิดขึ้นมาให้เห็นจนเป็นที่ประจักษ์แก่สายตาผู้คนภาคตะวันออก รวมถึงข้อความดังกล่าวข้างต้นที่กัญจน์ได้กล่าวไว้ คือจุดที่ยืนยันอย่างชัดเจนว่า หากไร้ซึ่งการเหลียวแลและหวงแหน ภายใต้ฉากม่านของความเจริญรุ่งเรืองก็คือความเสื่อมโทรมที่ค่อยๆ กัดกินภาคตะวันออกไปเรื่อยๆ และที่สำคัญที่สุด ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมที่กำลังเสื่อมโทรมลงไปนั้นไม่มีปากมีเสียงเลย
ตะวันออกจะก้าวหน้าได้ ต้องอาศัยพลัง “การมีส่วนร่วม” จากเราทุกคน
ระหว่างการพูดคุย เมฆบนท้องฟ้าก็เริ่มเบาบางลงไปบ้าง ทำให้เริ่มมีแสงแดดส่องลงมาต้องผิวน้ำทำให้แม่น้ำบางปะกงปรากฏเกิดเป็นประกายสดใสระยิบระยับ ซึ่งนอกจากจะสะท้อนให้เห็นถึงวิถีชีวิตความเป็นอยู่ของคนในพื้นที่ให้แจ่มชัดขึ้นแล้ว ก็ยังชวนให้เราคิดไปได้อีกว่า ภาคตะวันออกในอนาคตจะเปล่งประกายบ้างหรือเปล่า?
“ตะวันออกที่มีสมดุลทางการพัฒนา” คือสิ่งที่คนภาคตะวันออกอยากเห็นในสายตาของกัญจน์ คือภาคตะวันออกที่กัญจน์ใฝ่ฝันหามาทั้งชีวิต และพร้อมจะอุทิศแรงกายแรงใจทั้งหมดที่มีเพื่อให้ฝันของเขาและคนภาคตะวันออกเป็นจริง
“ถามว่าอะไรคือการพัฒนาที่สมดุล มองในมุมเศรษฐกิจความสมดุลก็คือมีทั้งการพัฒนาภาคบริการ การพัฒนาภาคเกษตร แล้วก็มีการพัฒนาภาคอุตสาหกรรมที่ไม่ได้เทไปทางใดทางหนึ่ง แล้วก็ที่สำคัญมากก็คือสมดุลของการใช้ทรัพยากร การฟื้นตัวของทรัพยากร การสร้างของเสียและการที่ธรรมชาติจะบําบัดของเสียได้ ส่วนนี้ภาคตะวันออกไม่เคยได้คำนึงถึงจุดนี้เลย” กัญจน์อธิบาย
“ลำพังใครคนใดคนหนึ่งรับมือกับสิ่งที่เรากำลังจะเผชิญไม่ได้หรอกครับ” กัญจน์ตอบ พร้อมเน้นย้ำว่า “มันต้องร่วมมือกันนะครับ”
การมีส่วนร่วมในการพัฒนาของคนภาคตะวันออกจึงกลายเป็นพลังสำคัญมากทีเดียวในสายตาของกัญจน์ แม้อาจจะมีคำถามเกิดขึ้นในใจใครหลายๆ คนอีกว่า แล้วทำไมเราถึงต้องเข้าไปมีส่วนร่วมกับการผลักดันประเด็นต่างๆ ในภาคตะวันออก หรือใส่ใจเรื่องอีอีซีขนาดนั้น?
“มันไม่ใช่เรื่องของใครคนใดคนหนึ่งเพียงคนเดียวนะครับ มันเป็นเรื่องของพวกเราทุกคน เพราะพวกเราทุกคนคือผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย” นี่คือเหตุผลที่กัญจน์ให้
“ไม่เฉพาะแค่ภาครัฐ ภาคเอกชนนะครับ ภาคชุมชนท้องถิ่น ภาคประชาสังคม ภาคการศึกษา แล้วก็ภาคส่วนอื่นๆ ที่มีบทบาทต้องเข้ามาร่วมกันที่จะนําพาพื้นที่ภาคตะวันออกซึ่งเป็นพื้นที่ที่บอบช้ำ มาร่วมกันบรรเทาแล้วก็มีคุณภาพชีวิตที่มันดีขึ้นไปด้วยกันได้นะครับ” กัญจน์เสริม
“อันนี้จําเป็นมาก เรื่องของการที่ต้องไม่ผลักใครออกไปเลย วันนี้เราต้องดึงการมีส่วนร่วมจากทุกภาคส่วน เพราะส่วนที่สำคัญที่สุดในการพัฒนาก็คงหลีกหนีไม่พ้น ‘ประชาชน’ และ ‘ชุมชนท้องถิ่น’ ที่เป็นพื้นฐานสำคัญในการกำหนดบทบาทการพัฒนาในพื้นที่นั้นๆ” กัญจน์อธิบาย พร้อมเน้นย้ำอีกว่า “หากประชาชน หรือชุมชนท้องถิ่นไม่แข็งแรงพอ พื้นที่นั้นก็ไม่อาจแข็งแรงได้” พลางยกตัวอย่างสิ่งที่เกิดขึ้นกับเมือง ‘ดีทรอยต์’ ในสหรัฐอเมริกาที่อาจเกิดขึ้นกับภาคตะวันออกหากการกระบวนการพัฒนายังคงถูกผูกขาดเอาไว้กับคนนอกพื้นที่
กัญจน์ได้ชี้ให้เราเห็นแล้วว่า การพัฒนาพื้นที่ไม่ว่าจะเป็นภาคตะวันออกหรือภูมิภาคใดๆ ก็ตามแต่ ส่วนที่จะมีบทบาทสำคัญที่สุดก็ไม่อาจปฏิเสธได้ว่าจะต้องเป็น ประชาชน และ ชุมชนท้องถิ่น ซึ่งอีอีซีจะต้องผลักดันให้มีส่วนร่วมต่อการพัฒนาโดยเร็วที่สุด ก่อนที่ภาคตะวันออกและคนตะวันออกจะบอบช้ำไปกว่านี้ เช่นที่กัญจน์กล่าวไว้ก่อนหน้า
