ภาพน้ำท่วมในจันทบุรีและตราดที่เกิดถี่ๆ และรุนแรงขึ้นเรื่อยๆ
สวนทุเรียนที่เดี๋ยวก็เผชิญกับความแล้งจนยืนต้นตาย เดี๋ยวก็เผชิญกับฝนมากเกินไปจนคุณภาพของทุเรียนเสียหาย
หรือแม้แต่เรื่องที่เราอาจลืมไปแล้วว่าประเทศไทย ‘เคย’ มีฤดูหนาว แต่วันนี้กลับแทนที่ด้วยอากาศร้อนระอุที่เราแทบทนไม่ไหว
จาก รายงานของ UNDP ได้มีทำคาดการณ์ว่าในช่วง พ.ศ. 2553 – 2593 ผลผลิตเกษตรกรรม โดยเฉพาะ ยางพารา ลำไย ทุเรียน คือสามอันดับแรกที่จะมีผลผลิตน้อยลงจากสถานการณ์ภาวะโลกรวนนี้
และความแปรปรวนหรือการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศที่ทวีความรุนแรงนี้ ก็ต้นเหตุหนึ่งมาจาก ‘อุตสาหกรรมพลังงาน’ ที่คอยปล่อยก๊าซพิษทำลายชั้นบรรยากาศของโลก โยกรมการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศและสิ่งแวดล้อม กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ได้ระบุว่าในปี พ.ศ. 2565 ภาคพลังงาน ปล่อยก๊าซเรือนกระจกในไทยกว่า 66% โดยเฉพาะอย่างยิ่ง อุตสาหกรรมผลิตไฟฟ้า ซึ่งปล่อยมากที่สุด คิดเป็น 24% หรือประมาณ 1 ใน 4 ของการปล่อยก๊าซเรือนกระจกทั้งหมดของไทย
นี่คือข้อมูลที่เราไม่สามารถปฏิเสธได้อีกต่อไป
ยิ่งไปกว่านั้น สำหรับภาคตะวันออก เมื่อย้อนกลับไปดูตัวเลขจำนวนโรงไฟฟ้าอีกครั้ง พบว่า กว่า 99% ของโรงไฟฟ้า ที่ตั้งอยู่ในภาคตะวันออก (คิดตามสัดส่วนกำลังการผลิตตามสัญญาของการไฟฟ้าฝ่ายผลิตแห่งประเทศไทย) ล้วนเป็น โรงไฟฟ้าฟอสซิล ซึ่งแปลว่าภาคตะวันออกเองก็เป็นภูมิภาคที่กำลังปล่อยมลพิษจำนวนมาก และอาจเป็นคนตะวันออกด้วยกันเองที่ได้รับผลกระทบมากกว่าใคร
ตลอดเดือนมิถุนายนจนกระทั่งกรกฎาคมที่ผ่านมา ซีรีส์ พลังงาน / คน / ตะวันออก ได้นำเสนอเนื้อหาที่ไล่เรียงตั้งแต่ภาพรวมเรื่องพลังงานในภาคตะวันออก การผลิตไฟฟ้าที่ต้องแลกมาด้วยปัญหาและผลกระทบที่คนภาคตะวันออกต้องแบกรับ ตั้งแต่มลพิษทางอากาศ การสูญเสียอาชีพทำกิน ไปจนถึงการถูกริดรอนสิทธิในการมีชีวิตที่วาดฝัน และเรายังได้ชวนสำรวจภาพ จินตนาการ ที่ไม่ไกลเกินเอื้อมว่าหากภาคตะวันออกจะ ‘เปลี่ยนผ่านพลังงาน’ สถานการณ์เหล่านั้นจะมีหน้าตาอย่างไรบ้าง
แน่นอนว่าทุกครั้งที่เราหยิบยกประเด็น ‘ปัญหาของพลังงานฟอสซิล’ ขึ้นมากางบนโต๊ะ ก็อาจมีบางคนที่ยังสงสัยว่า ถ้าแบบนั้นก็ไม่เอา แบบนี้ก็ไม่ดี แล้วแบบไหนคือทางที่ควรจะมุ่งไปกันแน่
บทความส่งท้ายซีรีส์นี้ จึงขอชวนทุกคนไปสำรวจ ‘การเปลี่ยนผ่านพลังงาน’ ที่เป็นวาระเร่งด่วนของโลกในวันที่สิ่งมีชีวิตไม่อาจทนรับกับมลพิษที่ปลดปล่อยไปมากกว่านี้ได้แล้วโดยเฉพาะจากอุตสาหกรรมพลังงาน และมากไปกว่านั้น เมื่อพูดถึงการเปลี่ยนผ่านพลังงาน ก็ต้องมาพร้อมกับ ‘ความยุติธรรม’ ด้วย แล้วเรื่องนี้จะมีหน้าตาเป็นอย่างไร ชวนไปติดตาม
นั่นก็ไม่ได้ นี่ก็ไม่เอา ชวนเข้าใจปัญหาพลังงานฟอสซิลกันอีกที
“ถ่านหินก็ไม่เอา เขื่อนก็ไม่เอา ก๊าซหรือ LNG ก็ไม่เอา โรงไฟฟ้าขยะก็ไม่เอา นิวเคลียร์ก็ไม่เอา” นี่อาจเป็นหนึ่งในคำถามที่หลายคนมี เมื่อเห็นภาพข่าวประชาชนบางส่วนออกมาประท้วงหรือต่อต้านโครงการโรงไฟฟ้าต่างๆ เหตุใดจึงเป็นเช่นนั้น?
แน่นอนว่าปัจจุบันการผลิตไฟฟ้าในไทยพึ่งพา ‘ก๊าซ’ เป็นเชื้อเพลิงหลักโดยข้อมูลจาก JustPow ร่วมกับ JET in Thailand นำเสนอว่า ประเทศไทยมีการพึ่งพาก๊าซกว่า 57.9% ตามมาด้วยถ่านหิน 14.1%
เมื่อซูมเข้ามายังภาคตะวันออก โรงไฟฟ้าที่อยู่รายล้อมคนตะวันออกมีทั้งหมด 63 โรง โดยโรงไฟฟ้าที่ใช้เชื้อเพลิงฟอสซิลมีมากถึง 51 โรง (หรือกว่า 99% ของกำลังการผลิตไฟฟ้าทั้งหมดในภาคตะวันออก) แบ่งเป็นโรงไฟฟ้าก๊าซ 49 โรง และโรงไฟฟ้าถ่านหิน 3 โรง (นับเฉพาะ IPP และ SPP)
ด้วยสัดส่วนของโรงไฟฟ้าฟอสซิลที่มีตัวเลขสูง ผลกระทบหลักๆ ที่คนตะวันออกต้องเผชิญจากอุตสากรรมผลิตไฟฟ้าจึงมักมาจากโรงไฟฟ้าเหล่านี้อย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ โดยเฉพาะโรงไฟฟ้าก๊าซ ซึ่งเราอาจจะอยู่ในวังวนมายาคติกับเรื่องนี้อยู่บ้าง ในวันที่ ‘ก๊าซ’ ซึ่งเป็นเชื้อเพลิงฟอสซิล ถูกเรียกให้สับสนว่า ‘ก๊าซธรรมชาติ’ ที่ภาพจำของคำว่า ‘ธรรมชาติ’ อาจหมายถึงความบริสุทธิ์ ไม่เป็นพิษเป็นภัยกับสิ่งแวดล้อม แต่ในความเป็นจริงแล้วอาจไม่ได้เป็นเช่นนั้น
จากบทความที่เราเคยนำเสนอไปก่อนหน้านั้น ได้พาไปสำรวจมุมมองผลกระทบของโรงไฟฟ้าก๊าซ ไม่ว่าจะเป็น:
- มลพิษที่มองไม่เห็นแต่สูดดมเข้าไปทุกวัน โรงไฟฟ้าก๊าซยังคงเป็นแหล่งกำเนิดมลพิษ แม้จะถูกมองว่าสะอาดกว่าถ่านหิน แต่การเผาไหม้ก๊าซก็ยังปล่อยก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์ ซึ่งเป็นก๊าซเรือนกระจกสำคัญที่ทำให้เกิดภาวะโลกร้อน ยิ่งไปกว่านั้น ก๊าซมีเทน ซึ่งเป็นส่วนประกอบหลักของก๊าซธรรมชาติ มีศักยภาพในการทำให้โลกร้อนสูงกว่าคาร์บอนไดออกไซด์มากในระยะสั้น และสามารถรั่วไหลออกมาได้ตลอดกระบวนการผลิตและขนส่ง นอกจากก๊าซเรือนกระจกแล้ว ยังมีการปล่อยสารมลพิษอื่นๆ สู่ชั้นบรรยากาศ เช่น ออกไซด์ของไนโตรเจน (NOx) ซึ่งเป็นสาเหตุของหมอกควันและฝุ่นพิษ PM2.5 ที่ส่งผลโดยตรงต่อสุขภาพของคนในชุมชน โดยเฉพาะระบบทางเดินหายใจ และอาจนำไปสู่โรคเรื้อรังต่างๆ
- โรงไฟฟ้าหนึ่งโรง สะเทือนทั้งแม่น้ำและทะเล ทุกการปั่นไฟในโรงไฟฟ้าก๊าซ จำเป็นต้องใช้น้ำจำนวนมาก เพื่อใช้ในกระบวนการผลิตไฟฟ้าและระบบหล่อเย็น ในขณะเดียวกันภาคตะวันออกที่เป็นแหล่งเกษตรกรรม ย่อมได้รับผลกระทบจากการแย่งชิงทรัพยากรน้ำ โดยเฉพาะในช่วงหน้าแล้ง หรือในวันที่เราไม่อาจคาดเดาสภาพอากาศได้อีกต่อไป นอกจากการดึงน้ำไปใช้ในโรงไฟฟ้าแล้ว โรงไฟฟ้าก๊าซยังสะเทือนถึงทะเลและชายหาดของเรา
เพราะปัจจุบัน แม้เราจะมีก๊าซที่ขุดได้จากอ่าวไทย แต่เพราะความต้องการใช้มีมากเกินกว่าก๊าซที่มีอยู่ ทำให้เราต้องนำเข้าสิ่งที่เรียกว่า ก๊าซธรรมชาติเหลว หรือ LNG มาใช้ผลิตไฟฟ้าด้วย โดยข้อมูลจาก JustPow ร่วมกับ JET in Thailand นำเสนอว่า ในปี พ.ศ. 2567 ก๊าซธรรมชาติที่ประเทศไทยใช้ 60% มาจากผลผลิตในประเทศ 29% มาจากการนำเข้า LNG และ 11% มาจากการนำเข้าก๊าซจากเมียนมา แต่หากดูตามกราฟแล้ว จะเห็นว่าก๊าซที่ผลิตในประเทศลดลงอย่างมาก สวนทางกับการนำเข้า LNG ที่เพิ่มมากขึ้นทุกวัน
แน่นอนว่าการนำเข้านี้ต้องมีโครงสร้างขนาดใหญ่มารองรับ เช่น ท่าเรือนำเข้าก๊าซธรรมชาติเหลว (LNG Terminal) การก่อสร้างเหล่านี้มักรุกล้ำพื้นที่ระบบนิเวศทางทะเล เป็นส่วนหนึ่งที่ทำให้เกิดการถมทะเลในมาบตาพุด ที่ถมทะเลไปแล้วกว่า 3,870 ไร่ (เทียบเท่ากับเซ็นทรัลระยอง 65 แห่ง)
- ความฝันที่หายไป กับวิถีชีวิตที่มีตัวเลือกน้อยลง ไม่ใช่แค่ปัญหาจากโครงสร้างพื้นฐานเพื่อรองรับการผลิตไฟฟ้าที่เกิดขึ้น แต่โรงไฟฟ้าเหล่านี้ยังสร้างการสั่นสะเทือนไปถึงวิถีชีวิต และความฝันของคนตะวันออก
ภาพของภาคตะวันออกที่เคยโดดเด่นเรื่องเกษตรกรรม ค่อยๆ เลือนหายและถูกแทนที่ด้วยอุตสาหกรรม และดงโรงไฟฟ้าจำนวนมากในปัจจุบัน ซึ่งยังไม่หยุดอยู่แค่นั้นเพราะตะวันออกกำลังจะมีโรงไฟฟ้าก๊าซแห่งใหม่ ทำให้พื้นที่เกษตรกรรมหลายแห่งกำลังถูกเปลี่ยนแปลงเพื่อตอบรับกับโรงไฟฟ้าที่จะสร้าง นำมาสู่การถูกจำกัดสิทธิในที่ดินของตนเองเพื่อสร้างสายส่งไฟฟ้าแรงสูง ยังไม่รวมถึงราคาค่าไฟที่แพงขึ้นทุกวันจากการเลือกใช้ทรัพยากรผลิตไฟฟ้าในโลกยุคเก่า พร้อมๆ กับโครงสร้างค่าไฟที่มีปัญหา ทำให้ประชาชนกลายเป็นผู้ แบกรับ ชะตากรรมทั้งมลพิษ สภาพอากาศแปรปรวน และเศรษฐกิจของแต่ละบ้านที่ย่ำแย่ลงทุกวัน
- อนาคตของเศรษฐกิจภาคตะวันออกที่อาจโดนแบน หลายประเทศเริ่มจริงจังเรื่องการแก้ปัญหาภาวะโลกรวน จึงเกิดมาตรการทางการค้าต่างๆ ที่มาสนับสนุนพลังงานหมุนเวียน ซึ่งเป็นมิตรกับโลกมากกว่าพลังงานฟอสซิล แต่ในวันที่ภาคตะวันออก ซึ่งพยายามผลักดันให้เป็นภูมิภาคแห่งอุตสาหกรรมทันสมัย แต่ในทางกลับกัน 99% ของโรงไฟฟ้าในภาคตะวันออกยังคงเต็มไปด้วยโรงไฟฟ้าพลังงานฟอสซิลที่ก่อมลพิษต่อโลก ซึ่งเรื่องนี้อาจพาให้เราเสียเปรียบทางการค้าได้ เช่น การเผชิญกับ มาตรการปรับคาร์บอนข้ามพรมแดน หรือ CBAM (Carbon Border Adjustment Mechanism) ของสหภาพยุโรป (EU) ที่จะกำหนดราคาสินค้านำเข้าบางประเภทเพื่อป้องกันการนำเข้าสินค้าที่ปล่อยก๊าซเรือนกระจกสูงเข้ามาในสหภาพยุโรป จากสถานการณ์นี้ หากไทยยังคงมุ่งเน้นใช้พลังงานจากแหล่งเชื้อเพลิงฟอสซิล ก็จะทำให้อนาคตผู้ประกอบการที่ต้องการส่งออกสู่ไปยังสหภาพยุโรปเสียเปรียบได้จากการต้องปรับราคาสินค้าที่ส่งออกไปยังสหภาพยุโรปให้สูงขึ้น เนื่องจากต้องจ่ายเงินให้กับมาตรการดังกล่าว
สรุปก็คือ ในวันที่ปัญหาโลกร้อนขยายตัวขึ้นทุกวัน และเราไม่สามารถปล่อยโลกให้เป็นเช่นนี้ต่อไป พลังงานฟอสซิลจึงกลายเป็นพลังงานที่ไม่ใช่คำตอบของยุคสมัย อีกทั้งยังมีเรื่องโครงสร้างค่าไฟ และสัญญาการผลิตไฟฟ้าที่ไม่เป็นธรรมต่อประชาชน และขีดความสามารถในการแข่งขันทางเศรษฐกิจที่ภาคตะวันออกจะได้รับผลกระทบเต็ม ๆ
และจากปัญหาทั้งหมดนี้อาจช่วยให้เราเห็นภาพมากขึ้นว่าทำไมเราต้องเปลี่ยนผ่านพลังงาน
ก็เพราะโลกของเรากำลังจะแบกรับปัญหาเหล่านี้ต่อไปไม่ไหวแล้ว
เมื่อโลกแบกไม่ไหว อะไรคือการเปลี่ยนผ่านพลังงาน ‘ที่ยุติธรรม’
อย่างที่กล่าวไปในหัวข้อด้านบนว่าการเปลี่ยนผ่านพลังงานจำเป็นอย่างยิ่งที่ต้องเกิดขึ้น เพราะปัญหาจากพลังงานฟอสซิลนำมาซึ่งผลกระทบที่หนักหน่วงเกินกว่าโลกและมนุษย์ทั่วไปจะรับไหว การเปลี่ยนผ่านพลังงานที่เปลี่ยนจากการใช้ฟอสซิลสู่พลังงานหมุนเวียน จึงต้องเกิดขึ้นไปพร้อมกับคำว่า ‘ยุติธรรม’ ด้วยเช่นกัน แต่คำถามคือ แล้วแบบไหนจะเรียกว่า ‘ยุติธรรม’
สฤณี อาชวานันทกุล นักวิชาการ และผู้ก่อตั้ง บริษัท ป่าสาละ จำกัด ได้นำเสนอเรื่องนี้ไว้ในการบรรยายเรื่อง ‘การเปลี่ยนผ่านพลังงานที่ยุติธรรม: นิยามและความหมาย’ อย่างน่าสนใจ
สฤณีนำเสนอว่า การเปลี่ยนผ่านพลังงาน คือการเปลี่ยนผ่านพลังงานจากการผลิตและการบริโภคเชื้อเพลิงฟอสซิลเป็นหลัก ไปใช้แหล่งผลิตคาร์บอนต่ำ หรือคาร์บอนเป็นศูนย์ เพื่อให้สอดคล้องกับเป้าหมายรับมือภาวะโลกรวน โดย ‘การเปลี่ยนผ่านพลังงานที่ยุติธรรม’ เป็นการคำนึงถึงการเปลี่ยนผ่านที่จะยุติธรรมกับทุกภาคส่วน โดยเฉพาะกลุ่มเปราะบางที่อาจได้รับผลกระทบจากการเปลี่ยนผ่านพลังงาน เช่น ชุมชน ผู้มีรายได้น้อย หรือแรงงานในอุตสาหกรรมฟอสซิล
พูดง่ายๆ ก็คือในวันที่พลังงานฟอสซิลอาจกัดกินโลกของเราและทำให้เกิดผลกระทบต่อการดำรงอยู่ของสิ่งมีชีวิตทั่วโลก เราจึงจำเป็นต้องเปลี่ยนรูปแบบการใช้พลังงานไปสู่แนวทางใหม่ๆ ที่จะเป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อมและสังคมมากขึ้น
แต่ในขณะเดียวกัน การเปลี่ยนผ่านพลังงานหรือเลือกใช้พลังงานใหม่ๆ นั้นก็ต้องไม่ลืมที่จะคำนึงถึง ‘ความยุติธรรม’ ไม่ว่าจะเป็น การได้รับผลประโยชน์อย่างเท่าเทียมทุกฝ่าย ไม่ว่าจะเป็นผู้มีรายได้น้อยที่เข้าไม่ถึงการติดตั้งโซลาร์บนหลังคา แรงงานในภาคอุตสาหกรรมพลังงานฟอสซิลที่อาจตกงาน นอกจากนี้ยังต้องมีการรับความคิดเห็นอย่างแท้จริง รวมไปถึงการเปลี่ยนผ่านพลังงานที่เคารพสิทธิมนุษยชน และชดเชยเยียวยาผู้ที่ได้รับผลกระทบจากพลังงานแบบเก่ามาโดยตลอด
ซึ่งในทางทฤษฎีแล้วความยุติธรรมในการเปลี่ยนผ่านพลังงาน ก็มีด้วยกัน 4 มิติ ได้แก่
- ความยุติธรรมเชิงกระจาย (Distributive Justice) หมายถึง การทำให้แน่ใจว่า ผลประโยชน์และผลกระทบ จากการเปลี่ยนผ่านพลังงานจะถูก แบ่งปันกันอย่างเท่าเทียม ไม่มีคนกลุ่มไหนได้ประโยชน์ไปหมด หรือต้องรับภาระหนักเกินไป เช่น ทุกคนควรมีไฟฟ้าใช้อย่างทั่วถึงและในราคาที่เหมาะสม ขณะเดียวกันก็ไม่มีชุมชนใดต้องแบกรับมลพิษจากโรงไฟฟ้ามากเกินควร
เช่น หากรัฐบาลจะเปลี่ยนไปสู่การใช้พลังงานแสงอาทิตย์ ก็ต้องให้ประชาชนทุกคนสามารถเข้าถึงพลังงานแสงอาทิตย์ได้ด้วยกลไกที่ยุติธรรม เช่น การสนับสนุนโซลาร์บนหลังคา โดยจะต้องไม่มีการผูกขาดพลังงาน หรือเลือกรับซื้อหรืออนุญาตให้ใครถือครองพลังงานแสงอาทิตย์นี้ได้เพียงผู้เดียว
- ความยุติธรรมเชิงกระบวนการ (Procedural Justice) หมายถึงการมี กลไกที่เปิดกว้างและมีความหมาย ให้ผู้มีส่วนได้เสียทุกฝ่ายได้ เข้ามามีส่วนร่วมในการตัดสินใจ ที่เกี่ยวข้องกับการเปลี่ยนผ่านพลังงาน โดยเฉพาะอย่างยิ่งกลุ่มคนที่อาจได้รับผลกระทบมากที่สุด พวกเขาควรมีโอกาสแสดงความคิดเห็นและร่วมกำหนดทิศทางอนาคตพลังงานของประเทศ
เช่น ในตลอดหลายปีที่ผ่านมา กระบวนการเปิดรับฟังความคิดเห็นของแผนพลังงานแห่งชาติในไทย อย่าง NEP หรือแม้แต่แผนพัฒนากำลังผลิตไฟฟ้า (PDP) ไม่ได้ให้ประชาชนทุกคนเข้าไปมีส่วนร่วมในการแสดงความคิดเห็นที่เป็นรูปธรรม ประชาชนไม่มีสิทธิเสนอหรือแสดงความคิดเห็นต่ออนาคตพลังงานของประเทศ ซึ่งอาจนำมาสู่แผนพลังงานที่ไม่ได้ตอบโจทย์ผู้ใช้ไฟอย่างแท้จริง
3.ความยุติธรรมเชิงการตระหนักรับรู้ (Recognition Justice) หมายถึง การเน้นย้ำถึงการรับรู้และเคารพในศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ ของทุกคน รวมถึงการ มองเห็นและยอมรับความอยุติธรรมที่เคยเกิดขึ้นในอดีต โดยเฉพาะความไม่เท่าเทียมที่กลุ่มเปราะบางต้องเผชิญเมื่อเทียบกับกลุ่มอื่นๆ ในสังคม เราต้องพยายามขจัดการดูหมิ่นหรือการกีดกัน เพื่อให้ทุกคนได้รับการปฏิบัติอย่างเท่าเทียม
เช่น ไฟฟ้าจากเขื่อน แม้จะตอบโจทย์เรื่องลดการปลดปล่อยคาร์บอนฯ แต่กลับสร้างผลกระทบต่อวิถีชีวิต สิทธิมนุษยชน สิ่งแวดล้อมที่ถูกทำลาย และนำไปสู่ความเปราะบางของชุมชนที่ใช้สายน้ำเป็นแหล่งทำมาหากิน ซึ่งผู้คนที่ได้รับผลกระทบควรได้รับความยุติธรรมตรงนี้ด้วยเช่นกัน
- ความยุติธรรมเชิงฟื้นฟู (Restorative Justice) หมายถึง การชดเชยและเยียวยาความสูญเสียและเสียหาย ที่เกิดขึ้นจากภาคพลังงานในอดีต ไม่ว่าจะเป็นผลกระทบต่อสุขภาพของประชาชน ความเสื่อมโทรมของสิ่งแวดล้อม หรือการเปลี่ยนแปลงวิถีชีวิตของชุมชน ต้องมีการรับผิดชอบและฟื้นฟูพื้นที่และผู้คนที่ได้รับผลกระทบให้กลับคืนสู่สภาพที่ดีขึ้น
เช่น การยอมรับและมีการชดเชยเยียวยาอย่างเหมาะสมต้อชุมชนรอบโรงไฟฟ้า โดยเป็นการชดเชยเยียวยาที่ไม่ใช่การทำ CSR แต่คือการช่วยเหลือทั้งการให้ชุมชนเข้าถึงข้อมูลที่ถูกต้อง การได้รับการดูแลรักษาพยาบาลที่เหมาะสม พร้อมทั้งการชดเชย ฟื้นฟูวิถีชีวิตที่ได้รับผลกระทบจากภาคพลังงาน เช่น ฝุ่นพิษจากโรงไฟฟ้า หรือการเวนคืนที่ดินสายส่งไฟฟ้าแรงสูง
เรื่องการเปลี่ยนผ่านพลังงานเพื่อแก้ปัญหาโลกรวนจึงไม่ใช่แค่การมีพลังงานหมุนเวียน มีโซลาร์ฟาร์ม มีกังหันลมยักษ์ แต่คือการเปลี่ยนผ่านพลังงานเพื่อให้เกิด ‘ความยุติธรรม’
เพราะทุกวันนี้ ไม่ว่าจะเป็นสัญญาการสร้างโรงไฟฟ้านาน 25 ปี หรือการมีค่าความพร้อมจ่ายในสัญญาการผลิตไฟฟ้าของเอกชน รวมถึงผลกระทบของโรงไฟฟ้าฟอสซิลในปัจจุบันก็ได้สร้าง ‘ความไม่ยุติธรรม’ ให้กับประชาชนในพื้นที่ ดังที่เราได้เคยนำเสนอไปในซีรีส์ พลังงาน / คน / ตะวันออก ที่ผ่านมา
คือทางรอด ไม่ใช่ทางเลือก : เมื่อการเปลี่ยนผ่านพลังงานที่ยุติธรรมคือคำตอบ
เพราะการตัดวงจรฟอสซิลออกไปทันทีเป็นเรื่องยาก ทำให้ต้องมีกระบวนการ ‘เปลี่ยนผ่านพลังงาน’ เกิดขึ้น และที่สำคัญคือต้อง ‘ยุติธรรม’ โดยเฉพาะกับประชาชน และกลุ่มเปราะบาง ซึ่งการจะนำมาซึ่ง ‘ความยุติธรรม’ จึงมีหัวใจสำคัญคือ การเรียนรู้และชดเชยให้กับความสูญเสียในอดีต และเดินหน้ากระจายอำนาจให้ทุกคนสามารถเข้าถึงพลังงานได้อย่างเท่าเทียม
เราจึงขอยกตัวอย่างการเปลี่ยนผ่านพลังงานที่ยุติธรรม ที่น่าสนใจในประเทศต่างๆ มาให้ได้ลองสำรวจไปด้วยกัน:
- สกอตแลนด์: ได้สร้างหมุดหมายสำคัญด้วยการค่อยๆ รื้อถอนโรงไฟฟ้าถ่านหินแห่งสุดท้าย ลงในปี พ.ศ. 2559 และเดินหน้าสู่พลังงานหมุนเวียนอย่างรวดเร็วเป็นลำดับต้นๆ ของโลก จนกระทั่งในปี พ.ศ. 2563 สกอตแลนด์สามารถ ผลิตไฟฟ้าจากพลังงานหมุนเวียนได้เทียบเท่าถึง 97% ของความต้องการใช้ไฟฟ้าทั้งหมด สิ่งที่ทำให้สกอตแลนด์โดดเด่นคือ การที่รัฐบาลไม่ได้มุ่งแค่เปลี่ยนแหล่งพลังงาน แต่ยังให้ความสำคัญกับ ‘ความยุติธรรม’ ในการเปลี่ยนผ่านนี้ด้วย โดยย้อนกลับไปในปี พ.ศ. 2562 รัฐบาลได้ออกนโยบายสนับสนุนการสร้างงานใหม่ การ ฝึกอบรมทักษะสำหรับแรงงาน ที่เคยอยู่ในอุตสาหกรรมน้ำมันและก๊าซ รวมถึงการ กระจายผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจ ไปสู่ชุมชนท้องถิ่นอย่างทั่วถึง โดยเฉพาะในภูมิภาคที่เคยพึ่งพาเชื้อเพลิงฟอสซิลมาอย่างยาวนาน
- สหราชอาณาจักร: แม้สหราชอาณาจักรจะประกาศปิดโรงไฟฟ้าถ่านหินแห่งสุดท้ายไปเมื่อปลายปี พ.ศ. 2567 แต่กรุงลอนดอนก็มีเป้าหมายที่ทะเยอทะยานยิ่งกว่า คือการเป็นเมืองที่มี การปล่อยคาร์บอนสุทธิเป็นศูนย์ภายในปี พ.ศ. 2573 ซึ่งเร็วกว่าเป้าหมายระดับประเทศอย่างมาก และการดำเนินการนี้ไม่ได้มุ่งเพียงแค่ลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกเท่านั้น แต่ยังรวมถึงมิติของ ‘ความยุติธรรม’ ด้วย โดยเน้นการทำให้บ้านเรือนมีประสิทธิภาพพลังงานเพื่อลดค่าใช้จ่ายด้านพลังงาน (แก้ปัญหาความยากจนด้านพลังงาน) สร้างงานที่เป็นมิตรกับโลกและมีค่าตอบแทนที่เป็นธรรม สนับสนุนการมีส่วนร่วมของชุมชน และส่งเสริมรูปแบบพลังงานหมุนเวียนแบบกระจายศูนย์ที่ขับเคลื่อนโดยชุมชน
แล้วประเทศไทยล่ะ จะเปลี่ยนผ่านพลังงานที่ยุติธรรมได้อย่างไรบ้าง? ด้าน JET in Thailand ในฐานะคนทำงานด้านข้อมูลเกี่ยวกับการเปลี่ยนผ่านพลังงานที่ยุติธรรม ก็ได้นำเสนอแนวทางไว้ดังนี้:
- เปลี่ยนวิธีคิดการจัดการพลังงานจากรวมศูนย์สู่กระจายอำนาจ: เปลี่ยนจากการสร้างความมั่นคงทางพลังงานที่เน้นระบบการผลิตและจัดการพลังงานแบบรวมศูนย์ สู่การกระจายอำนาจการผลิตและจัดการพลังงาน ให้คนทุกกลุ่มมีสิทธิ์ผลิตและขายไฟฟ้าโดยไม่ต้องผูกขาดการซื้อขายไฟฟ้ากับเอกชนเพียงไม่กี่ราย ด้วยสัญญาซื้อขายไฟฟ้าระยะยาวที่ประชาชนเป็นผู้ แบกรับ ความผันผวนตลอดระยะเวลาที่กำหนดไว้ในสัญญา
- เปิดทางให้ผู้ใช้ไฟได้เป็นผู้ผลิตไฟฟ้าเพื่อสร้างทางเลือกให้ประชาชน: อำนวยความสะดวกให้ประชาชนได้มีสิทธิ์เลือกเป็นผู้ผลิตไฟฟ้าจากโซลาร์เซลล์บนหลังคาและสามารถขายไฟเข้าระบบได้อย่างเต็มศักยภาพ โดยมีกลไกสนับสนุนทางการเงิน พร้อมกับปลดล็อกเงื่อนไขทางกฎหมาย หรือกฎระเบียบ ข้อบังคับต่างๆ ที่เป็นอุปสรรค เช่น ลดขั้นตอนการขออนุญาตติดตั้งโซลาร์บนหลังคา
- ส่งเสริมพลังงานหมุนเวียนที่มีความรับผิดชอบต่อสังคมและสิ่งแวดล้อม: คำว่าพลังงานหมุนเวียนไม่ได้หมายความว่าเป็นพลังงานที่ไม่ก่อให้เกิดผลกระทบต่อสังคมและสิ่งแวดล้อมเสมอไป เช่น การสร้างโซลาร์ฟาร์มในลักษณะอุตสาหกรรมขนาดใหญ่สามารถก่อความเสียหายทางชีวภาพและแย่งชิงพื้นที่อยู่อาศัยของประชาชนได้เช่นกัน หากมุ่งหวังให้เกิดการเปลี่ยนผ่านพลังงานที่ยุติธรรม จำเป็นต้องสนับสนุนให้เกิดการผลิตไฟฟ้าจากพลังงานหมุนเวียนในรูปแบบที่ยั่งยืน มีความรับผิดชอบต่อสังคมและสิ่งแวดล้อม ไม่ใช่พลังงานหมุนเวียนในรูปแบบใดก็ได้ เพื่อป้องกันไม่ให้ประชาชนกลายเป็นผู้ได้รับผลกระทบจากการเปลี่ยนผ่านสู่พลังงานหมุนเวียน
- ลด-ละ-เลิกการใช้เชื้อเพลิงฟอสซิลโดยมีแผนการเปลี่ยนผ่านพลังงาน: ยุติแผนการก่อสร้าง และ/หรือยกเลิกสัญญาซื้อขายไฟฟ้ากับโรงไฟฟ้าฟอสซิลแห่งใหม่ที่จะเกิดขึ้นในแผน PDP เพื่อลดการลงทุนสร้างโรงไฟฟ้าและท่าเทียบเรือ LNG โดยไม่จำเป็น ซึ่งจะทำให้ประชาชนต้อง แบกรับ ภาระค่าใช้จ่าย และไม่นำไปสู่การบรรลุเป้าหมายลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจก ทั้งนี้ ต้องมีการจัดทำแผนการเปลี่ยนผ่านพลังงานเพื่อเตรียมปลดระวางโรงไฟฟ้าฟอสซิลออกจากระบบ และเดินหน้าสู่การใช้พลังงานหมุนเวียนเพิ่มขึ้น
- กลับไปแก้ไขความอยุติธรรมที่เกิดขึ้นจากการตัดสินใจดำเนินนโยบายพลังงานในอดีต: ความสูญเสียและความเสียหายที่เกิดขึ้นจากการตัดสินใจดำเนินนโยบายพลังงานในอดีตอาจไม่สามารถย้อนกลับไปเปลี่ยนแปลงได้ แต่สามารถชดเชยเยียวยารวมถึงฟื้นฟูเพื่อแก้ไขให้เกิดความยุติธรรมกับทุกฝ่ายได้ เช่น การสูญเสียรายได้และอาชีพจากการสร้างเขื่อนที่ส่งผลให้ระบบนิเวศเปลี่ยนไป
สุดท้ายแล้ว ไม่ใช่เพราะอันนู้นก็ไม่ดี อันนี้ก็ไม่เอา แต่เพราะที่ผ่านมาทางที่ควรจะเป็นไม่ได้ถูกหยิบขึ้นมาพิจารณาเป็นทางเลือกในการพัฒนาไฟฟ้า คือให้ประชาชนได้มีสิทธิเข้าถึงพลังงานอย่างเท่าเทียมทั้งในแง่การผลิตและใช้งาน ในวันที่เทคโนโลยีอนุญาตให้เราสามารถเปลี่ยนผ่านจากผู้ใช้เป็นผู้ผลิตไฟฟ้าได้แล้ว
ในขณะเดียวกัน การเลือกเอา ‘การเปลี่ยนผ่านที่ยุติธรรม’ นี้ จะทำให้คนภาคตะวันออกไม่ต้องแบกรับทั้งมลพิษ ความเจ็บปวด ความฝันที่สูญหาย และทรัพยากรที่ถูกทำลายอีกต่อไป
อ้างอิงข้อมูลเพิ่มเติมจาก
https://foe.scot/how-people-power-ended-the-coal-era/
https://www.sdgmove.com/2024/12/05/what-is-jet-thailand-recap/
